ปณามคาถา — คำนอบน้อมและสารบัญ

๑. คาถาเปิดคัมภีร์

นี่คือ "คำปรารภ" เปิดคัมภีร์ ตามธรรมเนียมนักปราชญ์โบราณที่จะตั้งจิตนอบน้อมสิ่งสูงสุดก่อนเริ่มงานใหญ่ เพื่อความเป็นมงคลและความสำเร็จ

ผู้รจนาแสดงเครื่องยึดเหนี่ยว ๒ ประการก่อนลงมือ คือ (๑) พระรัตนะอันประเสริฐ — คำว่า รตนํ ในที่นี้เป็นเอกพจน์รวมความ หมายถึงพระรัตนตรัยทั้งสาม คือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ และ (๒) ครูบาอาจารย์ในกาลก่อน (ปุพฺพเก ครุํ) คือ บูรพาจารย์ผู้รวบรวมและสืบทอดภาษิตนีติมาแต่เดิม การ "อาศัย" ท่านเหล่านั้นหมายถึงไม่ได้แต่งขึ้นลอย ๆ แต่สืบเนื่องจากของเก่าที่มีหลักฐาน

ชื่อคัมภีร์ ธรรมนีติ มาจาก ธมฺม (ธรรม, หลักความจริงและความถูกต้อง) + นีติ (แบบแผน, ข้อพึงประพฤติ) จึงแปลรวมว่า "นีติธรรม" หรือ "หลักประพฤติที่อิงธรรม" และผู้รจนาระบุจุดมุ่งหมายไว้ชัดว่า สพฺพโลกสุขาวหํ — เพื่อนำความสุขมาสู่ชาวโลกทั้งมวล ไม่จำกัดชนชั้นหรือเพศวัย

๒–๓. มาติกา (สารบัญหมวดธรรม)

สามคาถาแรกนี้ (รวมคาถาเปิด) เป็นส่วนที่ ผู้รวบรวม-แปลแต่งขึ้นเอง มิใช่ตัวภาษิตเดิม เพื่อวางโครงเรื่องของคัมภีร์ทั้งเล่มไว้ล่วงหน้า

คำว่า มาติกา แปลตามศัพท์ว่า "แม่บท" (matrix) แต่ในที่นี้หมายถึง "สารบัญ" หรือบัญชีหัวข้อ การวางหัวข้อไว้ต้นเล่มแล้วค่อยขยายเป็นหมวด ๆ เป็นแบบแผนที่รับอิทธิพลจากวรรณกรรมสุภาษิต (สุภาษิต) สันสกฤต ซึ่งคัมภีร์บาลีนำมาใช้ตาม

หัวข้อที่ไล่เรียงไว้นี้ครอบคลุมชีวิตคนอย่างเป็นระบบ ตั้งแต่ผู้ให้ความรู้ (อาจารย์) เครื่องมือทางปัญญา (วิชา ปัญญา สุตะ วาจา) ฐานะทางวัตถุและสังคม (ทรัพย์ บ้านเมือง ที่พึ่ง มิตร) การจำแนกคน (คนชั่ว คนดี) ไปจนถึงบทบาทในครอบครัวและบ้านเมือง (สตรี บุตร ทาส การครองเรือน ราชธรรม ข้าราชบริพาร) และปิดท้ายด้วยหมวดเบ็ดเตล็ด ผู้อ่านจึงเห็นภาพรวมทั้งหมดก่อนเข้าสู่รายละเอียด