ข้ามวัฒนธรรม — พิศมณเทน โต้เหวินเทียนหวัง และไวศรวัณ

ลองนึกภาพการเดินทางท่องโลกพุทธ

ออกจากเมืองไทย ขึ้นเหนือไปจีน ข้ามทะเลไปญี่ปุ่น แล้ววกขึ้นที่ราบสูงทิเบต ในแต่ละดินแดน หากเราเดินเข้าวัด เราจะพบเทพผู้พิทักษ์องค์หนึ่งที่ดูคุ้นตาอย่างประหลาด — เพราะแท้จริงแล้ว ท่านคือท้าวเวสสุวรรณองค์เดียวกับที่เรากราบไหว้ เพียงแต่สวมรูปลักษณ์และพระนามของแต่ละวัฒนธรรม

นี่คือเครื่องพิสูจน์ความยิ่งใหญ่ของท่าน ที่ข้ามพรมแดนดินแดนและกาลเวลา ไปประทับอยู่ในใจผู้คนหลากเชื้อชาติ

พิศมณเทน — นักรบแห่งญี่ปุ่น

ในแดนอาทิตย์อุทัย ท้าวเวสสุวรรณเป็นที่รู้จักในพระนาม พิศมณเทน (Bishamonten / 毘沙門天) หรือเรียกสั้นๆ ว่าพิศมณ

ชาวญี่ปุ่นมองท่านเป็น เทพแห่งสงครามและนักรบ ผู้สวมเกราะ ถืออาวุธ และลงโทษคนชั่ว ภาพลักษณ์ของท่านจึงดุดันองอาจในแบบของนักรบซามูไร ในมือข้างหนึ่งทรงถือหอก และอีกข้างหนึ่งทรงถือเจดีย์จำลอง อันเป็นสัญลักษณ์ของคลังสมบัติศักดิ์สิทธิ์ที่ท่านทั้งเฝ้ารักษาและประทานแก่ผู้ศรัทธา

อีกพระนามหนึ่งของท่านในญี่ปุ่นคือ ทามนเทน (Tamonten / 多聞天) ซึ่งแปลว่า "ผู้สดับฟังมาก" สื่อถึงการที่ท่านเฝ้าสดับฟังพระธรรมที่พระพุทธเจ้าทรงแสดง

โต้เหวินเทียนหวัง — ผู้เฝ้าประตูวิหารจีน

ในแผ่นดินจีน ท่านคือ โต้เหวินเทียนหวัง (Duōwén Tiānwáng / 多聞天王) ซึ่งมีความหมายตรงกับทามนเทนของญี่ปุ่น คือ "เทียนหวัง (ราชาสวรรค์) ผู้สดับฟังมาก" อันหมายถึงผู้เฝ้าพิทักษ์สถานที่ที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรม

ในวัดจีน เรามักพบรูปท่านประดิษฐานอยู่ใน วิหารท้าวจตุโลกบาล (เทียนหวังเตี้ยน) ร่วมกับท้าวมหาราชอีกสามองค์ คอยเฝ้าทางเข้าสู่เขตศักดิ์สิทธิ์ ในคติจีน ท่านมักทรงถือเจดีย์ในพระหัตถ์ข้างหนึ่ง และตรีศูล (หอกสามง่าม) ในอีกข้างหนึ่ง

นอกจากนี้ ในคติพื้นบ้านจีนและลัทธิเต๋า ลักษณะของท่านยังถูกผสานเข้ากับเทพเจ้าหลี่จิ้ง ผู้ถือเจดีย์เช่นเดียวกัน จนกลายเป็นภาพที่คุ้นเคยในวัฒนธรรมจีน

ไวศรวัณ — ผู้ทรงสิงโตหิมะแห่งทิเบต

ขึ้นไปบนที่ราบสูงทิเบต ท่านคือ ไวศรวัณ หรือในภาษาทิเบตเรียกว่า นัมโทเซ (Namtöse) ซึ่งแปลว่า "ผู้สดับฟังทั้งปวง" ตรงกับความหมายในจีนและญี่ปุ่น

ในคติทิเบต ท่านได้รับการนับถือเป็น ธรรมบาล หรือผู้พิทักษ์พระธรรม และที่น่าสนใจคือ ท่านมักถูกเชื่อมโยงหรือถือเป็นภาคหนึ่งของ ชัมภละ (Jambhala) เทพแห่งทรัพย์ในพุทธศาสนาวัชรยาน

ในภาพเขียนทังกาของทิเบต ไวศรวัณมักปรากฏในรูปลักษณ์อันงดงาม ประทับบนหลังสิงโตหิมะ ทรงถือธงแห่งชัยชนะ และทรงถือ พังพอนที่คายดวงแก้วมณีออกมา อันเป็นสัญลักษณ์ของทรัพย์สมบัติที่ไหลรินไม่ขาดสาย

แก่นเดียวกันใต้หลากรูปลักษณ์

เมื่อเรามองภาพรวมของท้าวเวสสุวรรณทั่วโลกพุทธ เราจะพบสิ่งที่น่าอัศจรรย์

ไม่ว่าจะเป็นพิศมณเทนนักรบแห่งญี่ปุ่น โต้เหวินเทียนหวังผู้เฝ้าประตูแห่งจีน ไวศรวัณผู้ทรงสิงโตแห่งทิเบต หรือท้าวเวสสุวรรณยักษ์ใหญ่แห่งไทย — ทั้งหมดล้วนมีแก่นสามอย่างที่เหมือนกันไม่เปลี่ยนแปลง

หนึ่งคือ ความเป็นผู้พิทักษ์ทิศเหนือ สองคือ ความเป็นเทพแห่งทรัพย์ และสามคือ ความเป็นผู้คุ้มครองพระพุทธศาสนา แก่นทั้งสามนี้เดินทางข้ามพรมแดนไปกับท่านทุกหนแห่ง แม้เปลือกนอกจะแปรเปลี่ยนตามจินตนาการของแต่ละดินแดน

ก่อนจะไปต่อ

เราได้เดินทางท่องโลกพุทธ พบท้าวเวสสุวรรณในหลากรูปลักษณ์ และจบภาคที่ว่าด้วยรูปลักษณ์และสัญลักษณ์ของท่านแล้ว

ถึงตรงนี้ เราเข้าใจทั้งตัวตน ตำแหน่งในจักรวาล ความสัมพันธ์กับพระพุทธเจ้า และรูปลักษณ์ของท่านอย่างครบถ้วน คำถามต่อไปจึงเป็นเรื่องที่ใกล้ตัวผู้ศรัทธาที่สุด — แล้วเราจะ บูชา ท่านอย่างไรให้ถูกต้องและเกิดผลดี?

ในภาคต่อไป เราจะเข้าสู่เรื่องการบูชา เริ่มจากหัวใจสำคัญที่สุด นั่นคือ คาถาบูชา และเครื่องสักการะ ในบทถัดไป