ปญฺญากณฺฑ — หมวดว่าด้วยปัญญา

๒๘. วงจรแห่งปัญญา

คาถานี้พรรณนา "วงจรอันดีงามของปัญญา" เริ่มจากการตั้งใจสดับฟัง ซึ่งเพิ่มพูนคลังความรู้ ความรู้ที่สั่งสมเมื่อนำมาพิจารณาด้วยโยนิโสมนสิการ ย่อมหยั่งลึกเป็นปัญญาที่แท้ ปัญญานั้นเองเป็นเครื่องให้เข้าใจเป้าหมายสูงสุดของชีวิตคือความพ้นทุกข์ และการเข้าใจเป้าหมายอย่างแจ่มแจ้งนี้ก็กลายเป็นบ่อเกิดของความสุขอันมั่นคงไม่หวั่นไหว

๒๙. มองภัยล่วงหน้า เผชิญภัยอย่างไม่หวั่น

คาถานี้แยกความรอบคอบกับความกล้าหาญ อันเป็นเครื่องหมายของปัญญาทั้งคู่ ส่วนแรกคือ "วิจารณญาณมองการณ์ไกล" บัณฑิตหยั่งเห็นภัยที่อาจเกิดล่วงหน้านาน แล้วป้องกันหลีกเลี่ยงแต่เนิ่น ๆ ส่วนหลังคือ "ความหนักแน่นมั่นคง" เมื่อภัยเกิดขึ้นจริงและหลีกไม่ได้ บัณฑิตก็เผชิญด้วยใจกระจ่าง ไม่ตื่นตระหนกสับสน ปัญญาแท้จึงรวมทั้งทักษะนำพาตนหลบเลี่ยงปัญหา และพลังภายในที่เผชิญความยากด้วยจิตมั่นคง

๓๐. กิเลสที่บัณฑิตพึงละ

คาถานี้ให้บัญชีกิเลสเครื่องเศร้าหมองที่บดบังวิจารณญาณและนำทุกข์มาให้ ความโลภ โกรธ มัวเมา ถือตัว เป็นเหตุแห่งอกุศลกรรม ความเกียจคร้านและความประมาทเป็นศัตรูของความเพียร ความริษยาและความตระหนี่เป็นพิษทำลายมิตรภาพ ความหมกมุ่นและความเห็นแก่นอนแสดงถึงการขาดการบังคับตน ส่วนความลบหลู่คุณท่านทำให้มืดบอดต่อความดีของผู้อื่น

บัณฑิตมิใช่เพียงผู้รู้มาก แต่เป็นผู้ลงมือทำงานภายในคือ "ละ" กิเลสเหล่านี้อย่างจริงจัง เพื่อชำระจิตให้ใสกระจ่างและเปี่ยมด้วยกรุณา

๓๑. ธรรม ๗ ของผู้เป็นบัณฑิต

คาถานี้เป็นด้านบวกคู่กับคาถาก่อน แสดงคุณธรรม ๗ ที่ประกอบขึ้นเป็นบัณฑิต ศรัทธาให้ความเชื่อมั่นเริ่มต้นการเดินทาง หิริและโอตตัปปะคอยคุ้มกันมิให้พลาดทางศีลธรรม พาหุสัจจะคือความรู้ที่สั่งสม วิริยะคือความเพียรนำความรู้มาปฏิบัติ สติคอยกำกับความรู้ตัวในปัจจุบัน และปัญญาคือความหยั่งรู้ตามจริง ธรรมทั้ง ๗ นี้ต้องบ่มเพาะไปพร้อมกัน จึงสมบูรณ์ (ตรงกับ "อริยทรัพย์" และสัทธรรม ๗ ในพระไตรปิฎก)

๓๒. รู้ประโยชน์ทั้งโลกนี้และโลกหน้า

บัณฑิตแสดงความสามารถทั้งสองมิติของชีวิต คือ ทางโลกและทางธรรม เขาจัดการกิจการได้อย่างชาญฉลาด สร้างความผาสุกและความกลมเกลียวในปัจจุบัน ขณะเดียวกันก็ดำเนินชีวิตอย่างมีศีลธรรมและอยู่บนทางพ้นทุกข์ เพื่อความสุขในภายหน้า ผู้หนักแน่นบรรลุสิ่งนี้ได้เพราะรู้แจ้ง "ประโยชน์" (อัตถะ) ที่แท้จริง ปัญญาในที่นี้จึงเป็นปัญญาเชิงปฏิบัติที่คำนึงถึงผลระยะยาว ผสานความรับผิดชอบทางโลกเข้ากับความใฝ่ทางธรรม

๓๓. รู้กาลแห่งวาจา ความรัก และความโกรธ

ปัญญาแสดงออกผ่านความฉลาดทางสังคมและวุฒิภาวะทางอารมณ์ วาจาของบัณฑิตมิใช่ความจริงดิบ ๆ ที่ปล่อยออกเสมอไป แต่ถูกกาลเทศะและเหมาะกับบริบท ความรักก็มิใช่รักพร่ำเพรื่อ แต่พอเหมาะพอควรไม่ผูกพันจนเป็นโทษ แม้ความโกรธเมื่อเกิดขึ้นก็ได้สัดส่วนและมีเหตุผล ไม่ใช่ระเบิดออกอย่างมืดบอด ปัญญาในที่นี้จึงเป็นปัญญาเชิงสัมพันธ์ที่ปรับตัวได้ รู้จักแสดงคุณธรรมให้กลมกลืนและเกิดผลในการสื่อสาร

๓๔. บัณฑิตกับพระราชาไม่เสมอกัน

พระราชาผู้ทรงปัญญาได้รับการสรรเสริญในความสมดุลและเที่ยงธรรม แต่อำนาจและเกียรติของพระองค์จำกัดอยู่ในราชอาณาเขตของตน ตรงข้ามกับผู้มีปัญญาลึกซึ้งซึ่งได้รับความเคารพข้ามพรมแดน ข้ามชนชั้น และข้ามกาลเวลา เพราะอำนาจของบัณฑิตหยั่งรากในสัจธรรมอันเป็นสากล มิใช่อำนาจทางการเมือง อธิปไตยอันยิ่งใหญ่ที่สุดจึงมิใช่การปกครองแผ่นดิน แต่คือการปกครองจิตใจ (บาทท้ายซ้ำกับคาถาที่ ๑๘)

๓๕. คำสรรเสริญมีค่าตามผู้สรรเสริญ

คนพาลเมื่อได้ยินคนยกย่องบัณฑิต อาจรู้สึกถูกคุกคามแล้วตอบโต้ด้วยการตำหนิหรือทำร้าย เพราะวิจารณญาณของเขาเกิดจากความไม่รู้และความไม่มั่นคงในตน ตรงข้ามกับเมื่อบัณฑิตสรรเสริญบัณฑิตด้วยกัน คำสรรเสริญนั้นมีความหมายและทรงคุณค่า เพราะตั้งอยู่บนความเข้าใจและการหยั่งเห็นคุณความดีอย่างแท้จริง คุณค่าของคำสรรเสริญจึงขึ้นอยู่กับปัญญาของผู้สรรเสริญ คำชมจากคนพาลไร้ค่า แต่การยอมรับจากบัณฑิตคือเกียรติอันแท้จริง

๓๖. ผู้นำพาคนหมู่มากให้มีวินัย

ผู้มีปัญญาที่แท้มักถ่อมตนและสันโดษ ไม่แสวงหาหมู่คณะ แต่ด้วยความซื่อตรง วินัย และความสงบที่เขาเป็นแบบอย่าง เขากลับสามารถดลใจให้ทั้งชุมชนหันมาประพฤติอย่างมีระเบียบและมีคุณธรรม อิทธิพลของเขาเป็นไปอย่างเป็นธรรมชาติและดึงดูดใจ การจะปฏิเสธหรือขับไล่บ่อเกิดแห่งความดีส่วนรวมเช่นนี้ย่อมเป็นเรื่องไร้เหตุผล ภาวะผู้นำที่แท้จริงแสดงออกผ่านการดำเนินชีวิตอย่างมีปัญญาและชักนำผู้อื่นสู่ปัญญา มิใช่ด้วยการออกคำสั่ง

๓๗. กายพังในชั่วครู่ คุณธรรมอยู่ชั่วกัป

ร่างกายกับคุณธรรมภายในต่างกันราวฟ้ากับดิน ร่างกายเปราะบาง ตกอยู่ในความเจ็บป่วย ความเสื่อม และความแตกดับในชั่วพริบตา แต่คุณธรรมเช่นทาน เมตตา และปัญญา เป็นคุณภาพทางใจที่หล่อหลอมอุปนิสัยและวิถีในภพนี้และภพหน้า คุณธรรมเหล่านี้ "ดำรงอยู่จนสิ้นกัป" เพราะอิทธิพลอันเป็นคุณของมันคงอยู่ต่อไปแม้ร่างกายดับแล้ว จึงควรลงทุนบ่มเพาะสิ่งที่ยั่งยืน มิใช่มัวประดับสิ่งที่ต้องสูญสลาย

๓๘. ได้ลาภยศแล้วไม่ทะนงตน

สมบัติ ๓ ประการคือ ทรัพย์ ความรู้ และความสำเร็จ ล้วนเป็นเครื่องหมายของชีวิตที่รุ่งเรือง เป็นสิ่งที่คนทั่วไปดิ้นรนหา และเมื่อได้มาก็มักลำพองใจ แต่บัณฑิตแม้ได้รับพรทั้งสามนี้ ก็ไม่ปล่อยให้ความหยิ่งผยองหยั่งราก เขาคงความถ่อมตน เข้าใจว่าสมบัติเหล่านี้ไม่เที่ยงและอาศัยปัจจัยมากมาย เพราะไม่ถูกความถือตัวครอบงำ จึงได้ชื่อว่าบัณฑิต

๓๙. ไม่ปรารถนาสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ ไม่เศร้าโศกสิ่งที่เสียไป

บัณฑิตไม่ทะยานอยากในสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ จึงพ้นจากความทรมานของความอยากอันเปล่าประโยชน์ ไม่จมอยู่ในความเศร้าโศกเกินควรต่อสิ่งที่สูญเสียไปแล้ว เพราะเข้าใจความไม่เที่ยง เมื่อความวิบัติมาถึง ก็ไม่งมงายหรือพ่ายแพ้ แต่เผชิญด้วยความกระจ่างและมั่นคง อุเบกขาเช่นนี้มิใช่ความเฉยเมย แต่เป็นการยอมรับความจริง อันทำให้ก้าวผ่านทุกข์ได้โดยไม่ถูกท่วมท้น

๔๐. อย่าดูแคลนบัณฑิตเพราะคำเดียว

ไม่พึงปัดทิ้งบัณฑิตเพียงเพราะข้อผิดพลาดจุดเดียว หรือถ้อยคำที่เข้าใจคลาดในประเด็นยาก เหมือนดวงอาทิตย์อันยิ่งใหญ่ที่ส่องสว่างทั้งทวีป ก็ยังส่องเข้าไปในซอกกระบอกไม้ไผ่ที่ผ่าได้ ปัญญาของบัณฑิตที่แท้ย่อมส่องสว่างทั้งสัจธรรมอันใหญ่หลวงและรายละเอียดเล็ก ๆ ที่ลึกลับ การเพ่งจับผิดเพียงบางส่วนคือวิธีของนักวิจารณ์ใจแคบ มิใช่ผู้ใฝ่เรียนที่มีวิจารณญาณ

๔๑. ไม่มีใครปราศจากข้อบกพร่องโดยสิ้นเชิง

ไม่มีใครปราศจากข้อเสียโดยสิ้นเชิง และไม่มีใครไร้คุณงามความดีโดยสิ้นเชิง การคาดหวังความสมบูรณ์แบบจึงเป็นเรื่องเกินจริงและนำไปสู่การวิจารณ์ที่ไม่เป็นธรรม ดอกบัวอาจงดงามบอบบางและบริสุทธิ์ แต่ก้านที่รองรับก็ยังหยาบและเป็นเส้นใย ฉันใด แม้ผู้มีคุณธรรมสูงสุดก็ยังมีข้อบกพร่องเล็กน้อย และแม้คนที่พร่องก็ยังมีดีอยู่บ้าง ปัญญาอยู่ที่การมองภาพรวมโดยไม่เรียกร้องสิ่งที่เป็นไปไม่ได้

๔๒. แม้รู้มาก แต่ถูกโลภโมหครอบ ก็ยังเป็นทุกข์

นักปราชญ์อาจทรงจำคำสอนไว้มากมาย และคำสอนเหล่านั้นเองก็มีพลังตัดความสงสัยและความสับสนได้ แต่หากผู้เรียนถูกขับด้วยความโลภและมืดบอดด้วยความหลง เขาก็ไม่อาจนำคำสอนมาใช้ได้ถูกต้อง แทนที่จะหลุดพ้นด้วยธรรม กลับเป็นทุกข์และบิดเบือนคำสอนให้เข้ากับอคติของตน ก่อความขัดแย้งภายในและเพิ่มทุกข์ให้ตน ยาย่อมไร้ผลหากคนไข้ไม่ยอมทำตามวิธีรักษา

๔๓. มองคนดี อย่าเพ่งจุดด่าง

เมื่อสังเกตผู้ที่มีคุณธรรมเป็นพื้น ผู้มีปัญญาและใจดีย่อมไม่หยิบยกข้อบกพร่องเล็กน้อยมาประจาน มิใช่เพราะหลอกลวง แต่เพราะเข้าใจสัดส่วนและพลังของการให้กำลังใจ ทุกคนเห็นดวงจันทร์อันสุกสว่าง แม้มีรอยอยู่บนพื้นผิวก็ไม่ได้ทำให้ความเป็นจันทร์เสียไป การเพ่งแต่รอยตำหนิคือการพลาดแสงสว่าง ปัญญาคือการรู้จักมองข้ามข้อด้อยเล็ก ๆ เพื่อชื่นชมและส่งเสริมความดีอันยิ่งใหญ่ในตัวคน

๔๔. คบบัณฑิตแม้ครั้งเดียวก็ได้ประโยชน์

แม้การพบหรือสมาคมเพียงครั้งเดียวกับบุคคลผู้ประเสริฐ คือผู้ปฏิบัติหนักแน่นและผู้มีปัญญาลึกซึ้ง ก็อาจเปลี่ยนชีวิตได้อย่างลึกซึ้ง การได้สัมผัสเช่นนี้นำมาซึ่งประโยชน์ตนผ่านแรงบันดาลใจและคำแนะนำ นำประโยชน์แก่ผู้อื่นเมื่อเรานำธรรมไปเผื่อแผ่ต่อ และอาจหว่านเมล็ดพันธุ์สู่การบรรลุความสุขสูงสุดคือพระนิพพาน คาถานี้ย้ำว่าทางธรรมมิได้เดินโดยลำพัง การคบหากัลยาณมิตรเป็นปัจจัยอันทรงพลังต่อความก้าวหน้าในทุกระดับ

๔๕. ความเงียบของบัณฑิตมิใช่ความว่างเปล่า

เพียงเพราะมองไม่เห็นน้ำในบ่อจากฝั่งแม่น้ำในทันที ก็มิได้แปลว่าบ่อนั้นแห้ง เพียงเพราะไม่เห็นไฟในไม้สีไฟ ก็มิได้แปลว่าไม่มีศักยภาพของไฟ ฉันใด เพียงเพราะบัณฑิตนิ่งเงียบ ก็มิได้แปลว่าท่านไม่มีอะไรจะกล่าว ฉันนั้น ปัญญา น้ำ และไฟ อาจซ่อนเร้น แฝงอยู่ หรือรอเงื่อนไขอันเหมาะสมที่จะปรากฏ บัณฑิตเข้าใจเรื่อง "ศักยภาพ" และไม่สับสนระหว่าง "การไม่เห็นหลักฐาน" กับ "หลักฐานว่าไม่มี"

๔๖. บัณฑิตเหมือนกลอง คนพาลเหมือนเสียงเปล่า

บัณฑิตเหมือนกลองที่ยังไม่ถูกตี เมื่อไม่มีใครเชื้อเชิญก็เงียบสงบ ไม่ยัดเยียดความเห็น แต่เมื่อถูกถามด้วยความเคารพ ก็ตอบเหมือนเมฆฝนที่หลั่งความรู้อันหล่อเลี้ยงและเป็นประโยชน์ ส่วนคนพาลกลับโอ้อวดและพูดพล่ามไม่หยุดไม่ว่าใครจะถามหรือไม่ เติมอากาศด้วยเสียงอันว่างเปล่า ปัญญามีเครื่องหมายคือความสำรวม ความตรงประเด็น และความเอื้อเฟื้อในการแบ่งปันเมื่อเป็นประโยชน์จริง ส่วนความโง่มีเครื่องหมายคือการโฆษณาตนไม่หยุดโดยไร้แก่นสาร

๔๗. ผู้เปี่ยมคุณธรรมย่อมทำเพื่อผู้อื่น

ผู้ที่เปี่ยมด้วยคุณธรรมและกรุณาอย่างแท้จริง ย่อมนำประโยชน์มาสู่สรรพสัตว์ที่เขาพบโดยธรรมชาติ เมื่อเป็นเช่นนั้น เขาจะ "ไม่" ทำเพื่อประโยชน์ผู้อื่นได้อย่างไร? เป็นไปไม่ได้ในเชิงเหตุผล ปัญญาและคุณธรรมที่แท้จริงย่อมล้นออก มิใช่เก็บไว้เฉพาะตน การเสียสละจึงมิใช่ทางเลือกของบัณฑิต แต่เป็นการแสดงออกอันหลีกเลี่ยงไม่ได้ของคุณภาพภายใน บัณฑิตที่เฉยเมยต่อผู้อื่นจึงเป็นคำที่ขัดแย้งในตัวเอง

๔๘. ทำเพื่อผู้อื่น ทำเพื่อตน อย่างน้อยก็เว้นชั่ว

อุดมคติสูงสุดคือการทำเพื่อประโยชน์ผู้อื่น หากขาดความสามารถหรือโอกาส ทางที่ดีรองลงมาคือบ่มเพาะพัฒนาตนทางจิตวิญญาณและประโยชน์ตน หากแม้ข้อนั้นก็ยากเกินในยามอ่อนแรง หน้าที่ขั้นต่ำที่สุดและขาดไม่ได้คือการงดเว้นจากการทำชั่ว เป็นจริยธรรมที่ทั้งกรุณาและสมจริง คือ เมื่อทำดีใหญ่ไม่ได้ ก็ทำดี เมื่อทำดีไม่ได้ อย่างน้อยที่สุดก็อย่าทำร้ายใคร ทุกระดับล้วนเป็นความสำรวมอันมีปัญญา

๔๙. เห็นได้ยินได้ทุกอย่าง แต่ไม่รับ–ไม่ทิ้งไปเสียทั้งหมด

หูย่อมได้ยินทุกเสียงที่มากระทบ ทั้งคำดีและคำชั่ว เพราะไม่ได้หนวก ตาย่อมเห็นทุกรูปทั้งงามและไม่งาม เพราะไม่ได้บอด นี่คือหน้าที่ตามธรรมชาติของอินทรีย์ แต่ผู้หนักแน่นไม่ควรทิ้งหรือรับสิ่งที่เห็นและได้ยินไปทั้งหมดอย่างไม่เลือก เพราะมิใช่ทุกสิ่งที่เห็นหรือได้ยินควรถูกปฏิเสธหรือยึดถือ บัณฑิตผู้มีวิจารณญาณย่อมรู้จักเลือก (เรียบเรียงจากอรรถกถาเถรคาถา)

๕๐. มีตาเหมือนคนตาบอด — รู้จักวางเฉยในสิ่งที่ควรเว้น

ฉะนั้น ในสิ่งที่ควรละ ผู้มีตาพึงเป็นเหมือนคนตาบอด ในคำที่ฟังแล้วควรละ ผู้มีหูดีก็พึงเป็นเหมือนคนหูหนวก ในคำที่ไม่ควรพูด ผู้มีปัญญาก็พึงเป็นเหมือนคนใบ้ ในสิ่งที่ไม่ควรทำ ผู้มีกำลังก็พึงเป็นเหมือนคนอ่อนแอ และเมื่อเรื่องที่ตนไม่ควรเข้าไปเกี่ยวข้องเกิดขึ้นมา ก็พึงวางเฉยเหมือนคนตายนอนนิ่ง คาถานี้สอนการสำรวมและการรู้จักวางเฉยอย่างมีปัญญา มิใช่ความขลาด แต่คือการเลือกไม่ข้องแวะในสิ่งอันเป็นโทษ (เรียบเรียงจากอรรถกถาเถรคาถา)

๕๑. บัณฑิตปรารถนาบุตรที่เสมอหรือเหนือกว่า

พ่อแม่ผู้เป็นบัณฑิตมิได้ปรารถนาบุตรอย่างไรก็ได้ แต่ต้องการบุตรที่เสมอตนในคุณธรรมและความสำเร็จ หรือดียิ่งกว่าตน ผู้จะยกฐานะวงศ์ตระกูลให้สูงขึ้น โดยเฉพาะในทางธรรม เขาเกรงบุตรที่ด้อยกว่า ผู้ซึ่งความประพฤติชั่วนำความอับอายมาให้ ผลาญทรัพย์ หรือทิ้งจารีต อันเป็นการ "ตัดวงศ์ตระกูล" ทั้งทางสังคมและศีลธรรม บุตรเช่นนั้นตัดสายสกุลมิใช่เพียงทางกาย แต่ทางคุณธรรม ทำลายทั้งเกียรติและศักยภาพทางธรรมของวงศ์

๕๒. ผู้รู้สามจำพวก

จำพวกแรกผู้กล่าวว่า "เราเท่านั้นเป็นผู้รู้" เต็มไปด้วยมานะ ยกตนข่มผู้อื่น ยึดปัญญาเป็นสมบัติส่วนตัวอันเป็นบ่อเกิดของความถือตัว จำพวกที่สองผู้กล่าวว่า "เราก็เป็นผู้รู้ด้วย" เผยจิตเปรียบเทียบ คำกล่าวของเขาเกิดจากการเห็นผู้อื่นอ้างแล้วอยากยืนยันความเสมอหรือเหนือกว่า ส่วนจำพวกที่สามผู้กล่าวว่า "เราไม่ใช่ผู้รู้" กลับเป็นผู้มีความเข้าใจสูงสุด (เพราะถ่อมตนและรู้ขอบเขตของตน) เหล่านี้คือผู้รู้สามแบบที่ตำราระบุไว้

๕๓. ที่ประชุมไร้สัตบุรุษ ไม่ใช่สภาที่แท้

การชุมนุมที่ปราศจากคนมีคุณธรรมและมีสัจจะ เป็นเพียงฝูงชน หาใช่สภาอันดีงามไม่ ในทางกลับกัน คนที่ไม่กล่าวและไม่สอนธรรมอันนำสู่ความสิ้นทุกข์ ก็ไม่อาจนับว่าเป็นสัตบุรุษได้ ไม่ว่าจะมีฐานะทางสังคมเพียงใด ความเป็นคนดีที่แท้อยู่ในผู้ที่ละรากเหง้าคือราคะ โทสะ โมหะแล้ว และด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวแต่ธรรม วาจาและการปรากฏตัวของท่านเปลี่ยนการชุมนุมธรรมดาให้กลายเป็นสภาที่มีความหมาย (คาถานี้มาจากพระไตรปิฎก)

๕๔. ไม่พึงผูกโกรธในบุคคลที่ไม่ควรโกรธ

ไม่พึงผูกความโกรธต่อคนพาล คนวิกลจริต หรือผู้มีอำนาจอย่างพระราชาและครู แม้ในยามที่ท่านกระทำไม่เป็นธรรม ความอดกลั้นนี้ขยายไปถึงบุคคลในครอบครัวและหมู่คณะทางธรรมด้วย นี่มิใช่การเห็นชอบกับการกระทำที่ผิด แต่เป็นวินัยภายในที่จะรักษาความสงบและปัญญาของตนไว้ ไม่ตอบโต้ด้วยความโกรธหรือดูแคลน เพราะตระหนักว่าความโกรธทำร้ายผู้ที่ถือมันไว้ก่อนเป็นอันดับแรก

๕๕. เรื่องบางอย่างไม่พึงเปิดเผย

ผู้มีปัญญาย่อมไม่ป่าวประกาศปัญหาภายในครอบครัว ความผิดในบ้าน การถูกหลอกที่ตนประสบ หรือคำดูหมิ่นที่ตนได้รับ เพราะการทำเช่นนั้นเป็นเพียงการแพร่ความอับอาย ความขัดแย้ง และความคิดลบโดยไร้ประโยชน์ มักเกิดจากความต้องการความเห็นใจหรือการแก้แค้น ซึ่งรังแต่จะทำให้ความร้าวฉานยืดเยื้อ ปัญญาเข้าใจคุณค่าของความเป็นส่วนตัว ความสำคัญของการแก้ปัญหาในขอบเขตที่เหมาะสม และความเปล่าประโยชน์ของการระบายความขุ่นข้องสู่สาธารณะ บางเรื่องพึงจัดการอย่างเงียบ ๆ มิใช่ทำเป็นเรื่องเอิกเกริก

๕๖. มองภรรยาผู้อื่นเป็นมารดา มองทรัพย์ผู้อื่นเป็นก้อนดิน

การมองภรรยาผู้อื่นเหมือนมารดาของตน ย่อมทำลายราคะและคุ้มครองความสงบเรียบร้อยในสังคม การมองทรัพย์ของผู้อื่นเหมือนก้อนดินไร้ค่า ย่อมถอนความโลภและการลักขโมย การมองสรรพสัตว์เหมือนตนเอง ผู้มีความปรารถนาสุขและกลัวทุกข์เช่นเดียวกัน ย่อมบ่มเพาะความกรุณาสากลและทำลายความเกลียดชัง สิ่งเหล่านี้มิใช่เพียงข้อบังคับ แต่เป็นการฝึกการรับรู้ที่ถอนรากพิษทั้งสาม (ราคะ โทสะ โมหะ) ผู้ที่ซึมซับทัศนะเหล่านี้ย่อมดำเนินชีวิตสอดคล้องกับธรรมโดยธรรมชาติ

๕๗. ปรารถนาผลดีด้วยวิธีชั่ว ไม่ใช่บัณฑิต

การแสวงหามิตรด้วยการหลอกลวงย่อมได้มาเพียงความระแวง การมุ่งธรรมอันบริสุทธิ์ด้วยใจเศร้าหมองเป็นไปไม่ได้ การอยากรุ่งเรืองด้วยการทำให้ผู้อื่นเดือดร้อนเป็นอกุศลกรรม การหวังความรู้ลึกซึ้งโดยเอาแต่สบายคือการหนีความเพียรที่จำเป็น การจะได้ใจสตรีด้วยความหยาบกระด้างมีแต่จะก่อความกลัว ไม่ใช่ความรัก ทุกกรณีล้วนเป็นการทำลายเป้าหมายอันดีด้วยวิธีอันเลว ปัญญาที่แท้เข้าใจว่าเป้าหมายที่เป็นกุศลย่อมสำเร็จได้ด้วยวิธีที่เป็นกุศลเท่านั้น