ทุกาทิมิสฺสกกณฺฑ — หมวดเบ็ดเตล็ดมีหมวดคู่เป็นต้น

๓๒๔. หนาม ๒ อันที่ทิ่มแทงใจ

คาถานี้ชี้ความขัดแย้งอันเจ็บปวด ๒ อย่างที่กัดกร่อนคนจากภายใน อย่างแรกคือคนยากจนที่เต็มไปด้วยความอยากแรงกล้า ความจริงทางวัตถุของเขาตอบสนองความปรารถนาไม่ได้ นำสู่ความคับข้องใจ ความริษยา และความรู้สึกขาดแคลนที่ทำให้จิตใจเหี่ยวเฉา อย่างที่สองคือคนไร้อำนาจที่โกรธง่าย ความโกรธของเขาไม่มีทางออกหรือกำลังหนุนหลัง จึงได้แต่เดือดดาลอย่างไร้ผล กัดกินความสงบภายในของตน

๓๒๕. เครื่องหมายของคนต่ำ ๓ ประการ

ประการแรก ให้อาหารเลวหรือบูดแก่คนจน ฉวยโอกาสจากความสิ้นหวังของเขาและซ้ำเติมความยากจน ประการที่สอง ทุบตีซ้ำ ๆ แก่คนอ่อนแอ ข่มเหงผู้ที่สู้ไม่ได้ หาความสำราญอันขลาดจากความเปราะบางของเขา ประการที่สาม โต้เถียงเอาชนะด้วยถ้อยคำแก่คนไร้ปัญญา เถียงอย่างไร้ประโยชน์เพื่อทำให้สับสน ครอบงำ หรือทำให้อับอายผู้ที่เถียงสู้ไม่ได้ สิ่งเหล่านี้เผยอุปนิสัยที่แสวงความได้เปรียบด้วยการเอารัดเอาเปรียบผู้ด้อยกว่า

๓๒๖. ของหวาน ๓ สิ่ง

อ้อย สตรี และวาจาสุภาษิต ล้วนหวาน แต่คนถึงจุดอิ่มในอ้อยและสุขทางผัสสะได้ คือกินน้ำตาลหรือเสพสุขจนพอชั่วคราว แต่ไม่มีวันอิ่มในวาจาที่กล่าวดี มีปัญญา หรืองดงาม หูและใจมีความสามารถและความหิวกระหายต่อถ้อยคำอันไพเราะ สัตย์จริง และเป็นประโยชน์อย่างไม่สิ้นสุด ตอกย้ำคุณค่าอันเหนือกว่าและยั่งยืนของธรรมและคำแนะนำที่ดี เหนือความเพลิดเพลินทางผัสสะเพียงชั่วคราว

๓๒๗. รัตนะ ๓ ในแผ่นดิน

เหล่านี้มิใช่เพชรหรือทอง แต่เป็นทรัพย์เชิงประโยชน์ คือ วิชาหรือทักษะซึ่งให้การเลี้ยงชีพและความมุ่งหมาย ข้าวซึ่งแทนอาหารสะสมและความมั่นคงทางเศรษฐกิจ และมิตรซึ่งหมายถึงเพื่อนแท้ผู้ให้การเกื้อหนุน คำแนะนำ และการคุ้มครอง สามสิ่งนี้อยู่บนพื้นพิภพเพราะเป็นรากฐานที่จับต้องได้ของชีวิตมนุษย์ที่มั่นคงและเจริญ ต่างจากทรัพย์ที่ผ่านไปชั่วคราว รัตนะเหล่านี้คือความสามารถ อาหาร และมิตรภาพ ตอบสนองความต้องการพื้นฐานของมนุษย์โดยตรง

๓๒๘. คน ๔ จำพวกที่เขลา

ไปหากัลยาณมิตรโดยไม่พร้อม คือเข้าหาครูผู้มีปัญญาโดยปราศจากความถ่อมตน คำถาม หรือจิตที่พร้อมรับ ย่อมไม่ได้อะไร เข้าทางกันดารโดยไม่พร้อม คือไร้น้ำ เสบียง หรือผู้นำทาง ย่อมถึงตาย เข้าสงครามโดยไม่พร้อม คือไร้อาวุธหรือเกราะ ย่อมพ่ายแพ้ พูดในที่ประชุมโดยไม่พร้อม คือไร้ความรู้ที่เตรียมไว้ วาทศิลป์ หรือความมั่นใจ ย่อมถูกหัวเราะเยาะ ในแต่ละกรณี เครื่องพร้อมเฉพาะนั้นจำเป็นต่อความสำเร็จหรือความอยู่รอด

๓๒๙. คน ๕ จำพวกที่ตายทั้งเป็น

คนที่ตกทุกข์ด้วยความโศกลึกเป็นดุจตายต่อความสุข คนเจ็บป่วยเรื้อรังเป็นดุจตายต่อสุขภาพและความกระปรี้กระเปร่า คนที่ต้องพึ่งพิงผู้อื่นและจมในหนี้เป็นดุจตายต่อเสรีภาพทางการเงินและความเป็นอิสระ ทาสตลอดกาลที่ไม่มีอำนาจเหนือชีวิตหรือเวลาของตน เป็นดุจตายต่ออิสรภาพและการกำหนดตนเอง แม้หัวใจยังเต้น แต่คุณสมบัติสำคัญของชีวิตมนุษย์ที่สมบูรณ์ คือความผาสุก ความเป็นอิสระ และความพ้นจากภาระบีบคั้น กลับขาดหายไป พวกเขาดำรงอยู่ในความตายทั้งเป็น

๓๓๐. ทวารหก ให้คุณก็ได้ ให้โทษก็ได้

คนมีปัญญาที่สำรวมในทวารหก (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) ด้วยศีล ย่อมเป็นหกอย่างในทางบวก คือบูรณาการสมบูรณ์ แต่ละอินทรีย์ถูกคุ้มครองและใช้อย่างถูกต้อง ในทางกลับกัน ผู้ไร้ศีลก็เป็นหกอย่างเช่นกัน แต่ในทางลบ คือแตกกระจาย แต่ละทวารกลายเป็นช่องทางสู่กิเลส นำสู่ทุกข์หลากชนิด เครื่องมือมนุษย์ชุดเดียวกันให้ผลเป็นอุปนิสัยที่เป็นเอกภาพและสูงส่ง หรืออุปนิสัยที่กระจัดกระจายและต่ำทราม ขึ้นอยู่กับการใช้วินัยทางศีลธรรมล้วน ๆ

๓๓๑. คน ๗ จำพวกที่ครู (หรือตำรา) พึงเว้น

คนเห็นแก่นอน คนประมาท และคนเกียจคร้าน ขาดความตื่นตัวและความเพียรพื้นฐานในการเรียน คนติดสุขสบายผูกพันกับความสบายเกินกว่าจะทนความเพียรในการปฏิบัติ คนป่วยกระเสาะกระแสะขาดกำลังกาย คนไร้ความใฝ่ดีขาดแรงปรารถนาจะเข้าใจ คนหมกมุ่นแต่งานวุ่นกับความยุ่งจนไม่ได้ใคร่ครวญ เหล่านี้มิใช่การประณามทางศีลธรรม แต่เป็นการวินิจฉัยเชิงปฏิบัติ คือคนเหล่านี้ขาดเงื่อนไขที่จำเป็นในการรับประโยชน์จากคำสอน

๓๓๒. คน ๘ จำพวกที่ครูพึงรับสอน

ผู้เกิดในตระกูลดีบ่งบอกการอบรมและมารยาทดี ผู้มีปัญญาแสดงความเข้าใจในตัว ผู้มีความใฝ่ดีแสดงแรงจูงใจ หิริและโอตตัปปะคือเครื่องคุ้มกันศีลธรรมภายใน ผู้ทรงจำสุตะมีฐานความรู้ ผู้ปรารถนาประโยชน์แสวงหาความผาสุกที่แท้ มิใช่เพียงข้อมูล ผู้รักษาตนดีมีการบังคับตน เมื่อมีคุณสมบัติเหล่านี้ ศิษย์ย่อมเป็นภาชนะที่คู่ควรแก่คำสอนชั้นสูง สามารถรับ ทรงจำ และนำไปใช้ได้ (เป็นด้านบวกคู่กับคาถา ๓๓๑)

๓๓๓. คนดี ๙ จำพวกผู้เป็นผู้นำ

เหล่านี้คือคุณลักษณะ ๙ ประการของบุคคลชั้นสูงสุด ผู้เป็นผู้นำโดยธรรมชาติที่ห้ามความชั่วในตน บุคคลเหล่านี้เป็นผู้นำมิใช่เพียงด้วยชาติกำเนิด แต่ด้วยคุณธรรมที่ประกอบกัน หน้าที่สำคัญของพวกเขาเป็นเรื่องภายใน คือห้ามความชั่วในตน ภาวะผู้นำและความดีของพวกเขาเกิดจากความสามารถในการปกครองตนนี้ พวกเขาเป็นเสาหลักของสังคมเพราะได้เป็นนายเหนือสันดานของตนก่อน และมุ่งหน้าสู่ความเจริญ

๓๓๔. บุคคล ๑๐ ที่ไม่ทรยศ พึงรู้ว่าเป็นบัณฑิต

เหล่านี้คือบุคคล ๑๐ ผู้เป็นที่พึ่งและทรงปัญญาอย่างสมบูรณ์ บุคคล ๑๐ นี้ไม่ทรยศหรือชักนำไปผิดทาง การชี้นำ การคุ้มครอง หรือคำสอนของท่านล้วนน่าไว้วางใจและเพื่อประโยชน์ที่แท้จริงของผู้อื่นเสมอ พึงรู้ว่าเป็นบัณฑิต รายชื่อนี้ครอบคลุมตั้งแต่ผู้นำทางจิตวิญญาณสูงสุดไปจนถึงผู้มีพระคุณทางโลกขั้นพื้นฐาน ยอมรับว่าปัญญาที่แท้และความเอาใจใส่ที่ไว้ใจได้ปรากฏทั้งในแดนโลกุตตระและในแวดวงครอบครัว