นิสฺสยกณฺฑ — หมวดว่าด้วยที่พึ่งพา
ธรรมนีติ · 8 คาถา พร้อมคำแปลและขยายความ
๘๘. แม้เป็นเพชร ก็ต้องมีเรือนทองหนุน
คุเณ สพฺพญฺญุตุลฺโย ปิ สีทตฺเยโก อนิสฺสโย อนคฺฆํ รตนํ มณิ เหมํ นิสฺสาย โสภเต ฯ
แม้ผู้เสมอด้วยพระสัพพัญญูในด้านคุณธรรม หากอยู่ลำพังไร้ที่พึ่ง ก็ย่อมจมลง (ไม่รุ่งเรือง) แม้แก้วมณีอันหาค่ามิได้ ก็งดงามได้เมื่ออาศัยเรือนทอง
บุคคลที่มีคุณธรรมเสมอด้วยพระสัพพัญญู ก็ยังอาจไม่รุ่งเรืองหากปราศจากสภาพแวดล้อมที่เกื้อหนุน ไม่ว่าจะสมบูรณ์เพียงใด ความงามของแก้วมณีก็เปล่งประกายเต็มที่ก็ต่อเมื่อถูกฝังอย่างประณีตในเรือนทอง เรือนทองในที่นี้หมายถึงระบบสนับสนุนที่จำเป็น เช่น ศิษย์ที่เคารพ ผู้อุปถัมภ์ที่เอื้อเฟื้อ หรือหมู่คณะที่กลมเกลียว คำสอนคือคุณธรรมภายในต้องอาศัยเงื่อนไขภายนอกที่เกื้อกูล จึงจะแสดงคุณประโยชน์และรัศมีได้เต็มที่ในโลก
๘๙. นายที่ไม่ควรรับใช้
น เสเว ผรุสํ สามึ ตํ ปิ เสเว น มจฺฉรึ ตโต นิคฺคณฺหิกํ สามึ เนวาปคฺคณฺหิกํ ตโต ฯ
ไม่พึงรับใช้นายที่หยาบคาย ไม่พึงรับใช้นายที่ตระหนี่ ไม่พึงรับใช้นายที่ชอบจับผิด และไม่พึงรับใช้นายที่ไม่ขวนขวาย (เกียจคร้าน)
นายที่เลวที่สุดคือนายหยาบคายโหดร้าย ซึ่งการรับใช้นำทุกข์มาให้ทันที ถัดมาคือนายตระหนี่ ผู้กอบโกยประโยชน์ไว้แต่ไม่ตอบแทน ต่อมาคือนายที่ชอบจับผิด ซึ่งคำติเตียนไม่หยุดบั่นทอนกำลังใจ สุดท้ายพึงเลี่ยงนายที่ไม่ขวนขวาย เพราะความเกียจคร้านบ่งบอกการขาดเป้าหมายและไม่เปิดโอกาสให้เรียนรู้หรือก้าวหน้า อุปนิสัยของผู้นำหรือครูจึงสำคัญยิ่งต่อพัฒนาการของตน
๙๐. คนที่ปากหวานแต่ลับหลังทำร้าย คือหม้อยาพิษ
ปโรกฺเข คุณหนฺตารํ ปจฺจกฺเข ปิยภาณินํ ตาทิสํ โนปเสเวยฺย วิสกุมฺภํ ปโลภิตํ ฯ
ผู้ที่ทำลายคุณความดี (ของเรา) ลับหลัง แต่พูดไพเราะต่อหน้า ไม่พึงคบผู้เช่นนั้น เขาคือหม้อยาพิษ (ที่แต่งให้น่าดื่ม)
บุคคลเช่นนี้ทำลายชื่อเสียงและคุณงามความดีของเราลับหลัง ขณะที่ใช้คำเยินยอและถ้อยคำไพเราะต่อหน้า เปรียบดุจหม้อยาพิษที่ถูกแต่งให้น่าดื่มเพื่อล่อเหยื่อ คนเช่นนี้เป็นภัยยิ่งกว่าศัตรูที่เป็นปฏิปักษ์อย่างเปิดเผย เพราะบ่อนทำลายความไว้วางใจและกัดกร่อนจากภายใน การคบหรือรับใช้เขานำไปสู่ความพินาศทั้งทางจิตใจและสังคม จึงต้องบ่มเพาะวิจารณญาณที่จะมองทะลุเสน่ห์ผิวเผินและรู้ทันพิษร้ายที่ซ่อนอยู่
๙๑. วิธีแสดงความเคารพให้เหมาะแก่สิ่งนั้น
ปิฏฺฐิโตกฺกํ นิเสเวยฺย นิเสเว อคฺคึ กุจฺฉินา สามินํ สพฺพกาเยน ปรโลกํ อมายาย ฯ
พึงเคารพดวงอาทิตย์ด้วยหลัง พึงเคารพไฟด้วยด้านหน้า พึงเคารพนายด้วยทั้งกาย และพึงเคารพปรโลก (ทำเพื่อโลกหน้า) ด้วยความไม่หลอกลวง
การเคารพดวงอาทิตย์ด้วยหลัง คือการแสดงความเคารพต่อพลังที่ให้ชีวิต โดยไม่จ้องเข้าไปในแสงจ้าจนตาพร่า การเคารพไฟด้วยการหันหน้าเข้าหา ไม่หันหลังให้ การเคารพนายด้วยการรับใช้ทั้งกายโดยไม่ปิดบังอำพราง และการเคารพปรโลกด้วยการกระทำที่ปราศจากเล่ห์ ด้วยเจตนาบริสุทธิ์จริงใจ ความเคารพที่แท้จึงมิใช่สูตรเดียวตายตัว แต่คือการปรับให้เหมาะสมอย่างมีปัญญาต่อสิ่งที่เราเคารพ
๙๒. คนที่ไม่ควรคบ
น เสเว กตปาปมฺหิ น เสวาลิกวาทิเน น เสวตฺตตฺถปญฺญมฺหิ น เสเว อติสนฺตเก ฯ
ไม่พึงคบผู้ทำบาป ไม่พึงคบผู้พูดเท็จ ไม่พึงคบผู้มีปัญญาเพื่อประโยชน์ตนฝ่ายเดียว และไม่พึงคบผู้ยึดติดหวงแหนเกินไป
พึงเลี่ยงผู้ที่ประกอบกรรมชั่ว เพราะอิทธิพลของเขาทำให้เสื่อม เลี่ยงผู้พูดเท็จ เพราะบิดเบือนความจริงและความไว้วางใจ เลี่ยงผู้ที่ปัญญาจำกัดอยู่เพื่อประโยชน์ตนฝ่ายเดียว เพราะความเห็นแก่ตัวเช่นนั้นนำผู้อื่นสู่ประโยชน์ที่แท้ไม่ได้ และเลี่ยงผู้ที่ยึดติดหวงแหน เพราะความผูกพันของเขาจะก่อการพึ่งพิงและความขัดแย้ง บัญชีนี้คุ้มครองผู้แสวงธรรมโดยเน้นว่าผู้ที่ควรคบควรรับใช้ต้องเพียบพร้อมด้วยความประพฤติดี ความสัตย์ ปัญญาที่เกื้อผู้อื่น และความไม่ยึดติด
๙๓. พึ่งผู้ใหญ่ คนเล็กก็ใหญ่ได้
มหตํ นิสฺสยํ กตฺวา ขุทฺทโก ปิ มหา ภเว เหมปพฺพตํ นิสฺสาย เหมปกฺขี ภวนฺติ เต ฯ
เมื่ออาศัยพึ่งพิงผู้ยิ่งใหญ่ แม้ผู้เล็กน้อยก็กลายเป็นผู้ใหญ่ได้ นกทั้งหลายที่จับอยู่บนภูเขาทอง ย่อมกลายเป็นนกสีทอง
ด้วยการพึ่งพิงผู้ที่ยิ่งใหญ่จริงในด้านคุณธรรม ปัญญา หรืออำนาจ แม้ผู้เล็กน้อยหรือต่ำต้อยก็อาจได้รับส่วนแห่งความยิ่งใหญ่นั้นและได้รับการยกระดับ ดังที่ว่านกที่ลงเกาะภูเขาทองย่อมกลายเป็นสีทอง นี่คือการเปลี่ยนแปลงที่แท้จริงผ่านการอยู่ใกล้ การชี้นำ และค่านิยมร่วม คาถาส่งเสริมให้แสวงหาการคบหากับผู้ประเสริฐและมีปัญญา เพราะอิทธิพลของท่านยกระดับและทำให้อุปนิสัยและชะตาชีวิตของเราสูงส่งขึ้น
๙๔. ผู้มีพลังแต่ไร้เพื่อน ทำอะไรได้?
อสหาโย สมตฺโถ ปิ เตชสฺสี กึ กริสฺสติ นิวาตสณฺฐิโต อคฺคิ สยเมวูปสมฺมติ ฯ
ผู้มีอำนาจแม้มีความสามารถ แต่ไร้เพื่อน จะทำอะไรได้? ไฟที่อยู่ในที่อับลม ย่อมดับลงเองโดยลำพัง
ผู้มีพลังและความสามารถ หากอยู่ลำพังไร้เพื่อนหรือผู้สนับสนุน จะทำสิ่งใหญ่ได้จริงหรือ? ไฟแม้มีเชื้อ หากอยู่ในที่อับลมสนิท ในที่สุดก็มอดดับไปเอง ลมในที่นี้เปรียบเสมือนแรงกระตุ้น ความท้าทาย กำลังใจ และพลังความร่วมมือที่เพื่อนหยิบยื่นให้ การที่พลังและคุณธรรมของตนจะสำเร็จสิ่งใหญ่ได้ ต้องอาศัยกัลยาณมิตร เป็นคำเตือนถึงความหยิ่งในความพอเพียงของตนเอง ซึ่งนำไปสู่ความเสื่อมถอยอย่างโดดเดี่ยว
๙๕. ต้นไม้พึงดินดี บุญพึงสัตบุรุษ
รุกฺขา สุภูมึ นิสฺสาย ปุปฺผผลํ ปวฑฺฒติ สปฺปูริสูปนิสฺสาย มหาปุญฺญํ ปวฑฺฒติ ฯ
ต้นไม้อาศัยพื้นดินดี ย่อมเจริญด้วยดอกและผล ฉันใด เพราะอาศัยสัตบุรุษ บุญอันยิ่งใหญ่ย่อมเจริญขึ้น ฉันนั้น
ดุจต้นไม้ที่อาศัยดินอันอุดมและเกื้อหนุน จึงเติบโตแข็งแรง ออกดอกและให้ผลดกดื่น คนก็อาศัยการคบหากับสัตบุรุษผู้มีคุณธรรม บุญกุศลของตนจึงเจริญขึ้น ดินดีคือกัลยาณมิตรซึ่งให้ธาตุอาหารคือแบบอย่างที่ดี คำแนะนำที่ฉลาด และกำลังใจทางศีลธรรม ในหมู่คณะที่หล่อเลี้ยงเช่นนี้ ความดีของตนหยั่งราก ผลิบานเป็นการกระทำอันเป็นกุศล และให้ผลคือบุญอันมหาศาล นำสุขทั้งในชีวิตนี้และเบื้องหน้า
จบ นิสฺสยกณฺฑ (หมวดว่าด้วยที่พึ่งพา) คาถาที่ ๘๘–๙๕ รวม ๘ คาถา