เทสกณฺฑ — หมวดว่าด้วยบ้านเมืองและถิ่นที่อยู่

๘๑. ถิ่นที่ขาด ๕ สิ่ง ไม่ควรอยู่

ผู้มีทรัพย์หมายถึงการเข้าถึงทุน การค้า และกิจกรรมเศรษฐกิจ นักปราชญ์ให้การศึกษา ปัญญา และการชี้นำทางธรรม พระราชาหมายถึงกฎหมาย ความมั่นคง และระเบียบสังคม แม่น้ำประกันแหล่งน้ำอันจำเป็นทั้งดื่ม เกษตร และความสะอาด แพทย์ให้การดูแลรักษาโรค การขาดสิ่งใดสิ่งหนึ่งก็เป็นความบกพร่องสำคัญ แต่การขาดทั้งห้าทำให้ถิ่นนั้นไม่เหมาะแก่ชีวิตที่เจริญ

๘๒. ถิ่นที่ไร้ความเคารพ ความสุข และความรู้

ไม่ควรอยู่ในที่ที่ไร้ความเคารพต่อบุคคล เพราะนำไปสู่ความขัดแย้งและความไร้ศักดิ์ศรี การไร้ความสุขร่วมกันบ่งบอกบรรยากาศหดหู่กดดัน การไม่มีญาติมิตรหมายถึงขาดที่พึ่งทางสังคมและความรู้สึกเป็นส่วนหนึ่ง ที่สำคัญที่สุด ถิ่นที่ไม่อาจหาความรู้ได้ ไม่ว่าทางปฏิบัติ ทางโลก หรือทางธรรม ย่อมขัดขวางการเติบโตและความมุ่งหมาย แผ่นดินที่ปราศจากสี่สิ่งนี้คือทะเลทรายทางวัฒนธรรมและจิตวิญญาณ ไม่คู่ควรแม้แก่การพำนักชั่วครู่

๘๓. ถิ่นที่ยกย่องคนเลว เหยียดคนดี

ไม่ควรอยู่ในที่ที่ความไม่เคารพแพร่หลาย เพราะกัดกร่อนความกลมเกลียวในสังคม ยิ่งกว่านั้น คาถาประณามถิ่นที่คนดีมีคุณธรรมถูกดูแคลนหรือถูกมองต่ำ อันบ่งชี้สังคมที่ปฏิเสธคุณค่าทางศีลธรรม ในทางกลับกัน ก็เตือนถึงถิ่นที่คนเลว คนโง่ หรือคนไร้หลักการกลับได้รับการยกย่องนับถือ นี่คือสังคมที่ค่านิยมกลับหัวกลับหาง ตอบแทนความชั่วเหนือความดี ถิ่นเช่นนี้ไม่เหมาะแก่ผู้แสวงหาชีวิตอันชอบธรรม

๘๔. ผู้ประเสริฐเลือกถิ่น คนต่ำถูกถิ่นจองจำ

ราชสีห์ สัตบุรุษ และช้าง อันเป็นสัญลักษณ์ของพละกำลัง ศักดิ์ศรี และปัญญา ย่อมย้ายถิ่นด้วยความมุ่งหมายและความเป็นอิสระ เลือกไปและกำหนดที่ทางของตนได้ ตรงข้ามกับกา คนเลว และสัตว์ทั่วไป ซึ่งตายหรือถูกจองจำด้วยสภาพแวดล้อมอย่างไร้อำนาจต่อรอง เพียงไปจบลงที่นั่นและถูกจำกัดอยู่ ผู้ประเสริฐย่อมเลือกและสร้างอิทธิพลต่อสภาพแวดล้อมของตนอย่างแข็งขัน ส่วนคนต่ำต้อยถูกนิยามและจำกัดโดยสภาพแวดล้อม

๘๕. ถิ่นที่ไม่แยกแยะคนดีคนชั่ว สัตบุรุษไม่อยู่

ถิ่นที่ให้เกียรติคนเกียจคร้านเท่ากับคนขยัน คนกล้าเท่ากับคนขลาด แสดงถึงความล้มเหลวในการแยกแยะคุณสมบัติที่มีค่ากับที่ไร้ค่า เมื่อความเพียรไม่ได้รับการตอบแทนและความชั่วไม่ถูกตำหนิ ย่อมสร้างระบบแรงจูงใจที่บิดเบี้ยว บั่นทอนความเป็นเลิศและความซื่อตรง สัตบุรุษย่อมแสวงหาชุมชนที่คุณความดีได้รับการยอมรับและมีเส้นแบ่งทางศีลธรรมชัดเจน เพราะเงื่อนไขเหล่านี้จำเป็นต่อการเติบโตและสังคมที่เป็นธรรม

๘๖. ก้าวเท้าหนึ่ง ยืนมั่นอีกเท้าหนึ่ง

ภาพการยืนมั่นด้วยเท้าหนึ่งขณะขยับอีกเท้า เป็นสัญลักษณ์ของผู้ที่มั่นคง หนักแน่น ไม่หวั่นไหวง่าย บัณฑิตย่อมไม่ละทิ้งฐานะปัจจุบัน ไม่ว่าจะเป็นที่อยู่ การงาน หรือช่วงชีวิต เพียงเพราะคาดเดาว่าจะมีสิ่งที่ดีกว่า นี่คือหลักการบริหารจัดการอย่างรอบคอบ เตือนมิให้กระสับกระส่ายจนเอาที่มั่นอันแน่นอนไปแลกกับความหวังอันไม่แน่นอน

๘๗. ฟันผมเล็บเมื่อหลุดจากที่ ก็ไร้ค่า

ฟัน ผม และเล็บ มีประโยชน์และดูงามก็ต่อเมื่ออยู่ในที่อันเป็นธรรมชาติของมันบนร่างกาย เมื่อหลุดออกแล้วก็กลายเป็นของไร้ค่าและน่ารังเกียจ ฉันใด ฐานะหรือที่ทางอันชอบธรรมของบุคคล ทั้งหน้าที่และบทบาทที่ทักษะและคุณธรรมของเขาเกิดผล ก็เป็นที่ที่เขาพบความหมายและความโดดเด่น ฉันนั้น ผู้มีปัญญาเข้าใจข้อนี้ จึงไม่ละทิ้งที่ทางของตนโดยง่าย เพราะรู้ว่าการถอนรากตนเองโดยไร้เหตุก็เหมือนเส้นผมที่สูญความงามและประโยชน์เมื่อถูกตัดออก (คาถานี้ตรงกับมหารหนีติ คาถา ๗๘)