ราชธมฺมกณฺฑ — หมวดว่าด้วยราชธรรม

๒๖๖. ทศพิธราชธรรม

ราชธรรม ๑๐ เริ่มด้วยทานและศีล อันเป็นฐานของความเอื้อเฟื้อและอำนาจทางศีลธรรม การบริจาคคือการเสียสละเพื่อประชาชน ความซื่อตรงและความอ่อนโยนประกันความจริงใจและการเข้าถึงได้ ตบะคือการบังคับตน ความไม่โกรธ ความไม่เบียดเบียน ความอดทน และความไม่ขัดเคือง คือคุณธรรมแห่งสันติที่ป้องกันทรราชย์ พระราชาต้องทรงไว้ด้วยความไม่ประมาท เพราะเป็นธรรมที่เปลี่ยนอำนาจจากคำสาปให้เป็นพรแก่แผ่นดิน

๒๖๗. สังคหวัตถุ ๔

ทานชนะใจด้วยการเกื้อหนุนทางวัตถุ อัตถจริยาคือการให้ความช่วยเหลือและบริการ ปิยวาจาใช้ถ้อยคำเมตตา สัตย์จริง และสมานสามัคคี สมานัตตตาคือการปฏิบัติต่อผู้อื่นเสมอตนและสม่ำเสมอ สำหรับพระราชา สิ่งเหล่านี้มิใช่เพียงความกรุณา แต่เป็นศาสตร์การปกครอง คือวิธีรวมใจประชาชน สร้างความภักดี และก่อสังคมกลมเกลียวที่ผู้คนรู้สึกว่าถูกมองเห็น ได้รับการเกื้อหนุน และได้รับความเคารพจากผู้ปกครอง

๒๖๘. ความกลัวที่ทำให้ไม่เป็นสุข

เนื้อในป่าเป็นเหยื่อ จึงหวาดระแวงตลอดเวลา พระราชาอยู่ด้วยความกลัวคู่แข่ง กบฏ หรือผู้มีอำนาจเหนือกว่า แต่การเปรียบเทียบที่สำคัญที่สุดคือกับบัณฑิต ผู้กลัวภัยแห่งสังสารวัฏ คือวงจรการเกิด แก่ ทุกข์ และตายอันไม่สิ้นสุด ความกลัวนี้มิได้ทำให้เป็นอัมพาต แต่กระตุ้นให้แสวงหาความหลุดพ้น ความไม่มั่นคงของพระราชาจึงเทียบกับความเร่งด่วนทางธรรมของผู้แสวงหา ทั้งคู่ตั้งอยู่บนความเข้าใจภัยอย่างถูกต้อง

๒๖๙. คุณธรรมของผู้นำ

ความตื่นตัวคือการระแวดระวังภัยและความประมาท ความเพียรคือความพากเพียรขยัน การแบ่งปันคือความเอื้อเฟื้อทั้งทรัพย์และเครดิต ความกรุณาคือความเมตตาต่อผู้ทุกข์ การสังเกตคือวิจารณญาณในการเข้าใจสถานการณ์และผู้คนอย่างถูกต้อง ทั้งหมดนี้รวมกันเป็นอุปนิสัยของผู้ปกครองที่เข้มแข็ง เอื้อเฟื้อ กรุณา และหยั่งรู้ ผู้นำที่แสวงหาประโยชน์ของผู้อยู่ใต้ปกครองอย่างแท้จริง

๒๗๐. ทางสายกลางในการปกครอง

หากพระราชาอ่อนเกินไป ก็ถูกดูแคลนและกฎหมายถูกละเมิด หากแข็งกร้าวเกินไป ก็ถูกเกรงดุจศัตรูและเชิญการกบฏ ความอ่อนสุดขั้วหรือความแข็งสุดขั้วต่างก็สถาปนาความยิ่งใหญ่ไม่ได้ ฉะนั้นพระราชาผู้มีปัญญาต้องเลี่ยงทั้งสอง โดยใช้ความเด็ดขาดพอประมาณเฉพาะเมื่อจำเป็น และเมตตาเมื่อสมควร นี่คือทางสายกลางที่ประยุกต์ใช้กับการปกครอง คือรู้ที่สุดทั้งสองแล้วลงมือในเวลาที่ถูกต้องโดยไม่ไปสุดทางใด

๒๗๑. ต้องใช้ทั้งความอ่อนและความแข็ง

พระราชาไม่อาจบรรลุความยิ่งใหญ่ที่แท้ด้วยการยึดความอ่อนโยนล้วน ความอ่อนโยนที่ไม่คลอนแคลนแม้กรุณาแต่ก็เชิญความดูแคลน การฉวยโอกาส และความวุ่นวาย ผู้คนเลิกเคารพหรือเชื่อฟัง ในทางกลับกัน ความแข็งกร้าวล้วนก่อแต่ความกลัว ความขุ่นเคือง และการกบฏ ผู้คนต่อต้านแทนที่จะตาม ที่สุดทั้งสองทางลำพังก็สถาปนาอำนาจหรือความเคารพอันยั่งยืนไม่ได้ ผู้นำที่ฉลาดบ่มเพาะวิจารณญาณที่จะอ่อนโยนเมื่อได้ผลและเข้มแข็งเมื่อจำเป็น นี่มิใช่ความไม่สม่ำเสมอ แต่คือความเชี่ยวชาญตามบริบท

๒๗๒–๒๗๓. แว่นแคว้นเจริญเพราะประชากรเข้มแข็ง

พระราชามิได้สร้างความเจริญโดยลำพัง แต่อาศัยความเข้มแข็งของเสาหลักพื้นฐานเหล่านี้ คือ ชาวนา พ่อค้า อำมาตย์ สมณะ และผู้มีความรู้และศีล เมื่อกลุ่มเหล่านี้มีมากและมั่งคั่ง รุ่งเรืองในหน้าที่ของตน ทั้งแว่นแคว้นก็เจริญ ในทางกลับกัน หากพวกเขาอ่อนแอหรือถูกกดขี่ แว่นแคว้นก็อ่อนแอ ฉะนั้นหน้าที่หลักของผู้ปกครองมิใช่การรีดเอาจากกลุ่มเหล่านี้ แต่คือการทำนุบำรุงความมั่งคั่งของพวกเขาอย่างแข็งขัน สร้างนโยบายและรักษาความยุติธรรมที่ทำให้พวกเขารุ่งเรือง

๒๗๔–๒๗๕. ปกครองโดยไม่เป็นธรรม ดุจตัดผลดิบ

พระราชาที่ปกครองโดยไม่เป็นธรรม เปรียบดุจคนโง่ที่ตัดผลดิบจากต้นไม้ใหญ่ การกระทำของเขาก่อนเวลาและทำลาย เช่นเดียวกัน พระราชาเช่นนั้นไม่เคยได้รู้แก่นแท้ของแว่นแคว้น คือความเจริญและความสุขที่แว่นแคว้นซึ่งสุกงอมและปกครองดีจะให้ผล "เมล็ด" แทนอนาคต ความสืบเนื่องของราชวงศ์ มรดกแห่งการปกครอง และศักยภาพการเติบโตในอนาคต การปกครองอันไม่เป็นธรรมจึงก่อโทษสองชั้น คือ ปล้นความดีงามของปัจจุบัน และทำลายอนาคตที่ดำเนินต่อได้

๒๗๖–๒๗๗. ปกครองโดยธรรม ดุจเก็บผลสุก

พระราชาที่ปกครองโดยธรรม เปรียบดุจคนฉลาดที่รออย่างอดทนและเก็บแต่ผลสุก พระราชาเช่นนี้ได้รู้แก่นแท้ของแว่นแคว้นจริง ๆ คือได้ลิ้มรางวัลที่แท้ของความเป็นกษัตริย์ ทั้งแว่นแคว้นที่มั่นคง เจริญ และกลมเกลียวซึ่งธรรมแผ่ทั่ว ยิ่งกว่านั้น ด้วยการกระทำด้วยความยุติธรรมและมองการณ์ไกล เขารักษา "เมล็ด" ไว้ คือความมั่นคงในอนาคต ความภักดีของประชาชน และการสืบราชสมบัติโดยชอบไม่ถูกทำลาย การปกครองโดยธรรมจึงเป็นการเพาะปลูกและการรักษา ประกันความผาสุกทั้งปัจจุบันและชั่วลูกหลาน

๒๗๘–๒๗๙. กษัตริย์อธรรม ขุนนางย่อมต่อต้าน

พระราชาที่ปกครองโดยไม่เป็นธรรมในที่นี้มิได้เพียงนิ่งเฉยต่อความอยุติธรรม แต่กระทำหรือยอมให้มีการกดขี่ทางเศรษฐกิจอย่างแข็งขัน รวมถึงการปล่อยให้พ่อค้าเอารัดเอาเปรียบในการซื้อขาย คือการโก่งราคาหรือผูกขาดที่ทำร้ายประชาชน รวมทั้งการเก็บภาษีและเกณฑ์แรงงานอย่างไม่เป็นธรรม เมื่อพระราชาล้มเหลวในหน้าที่คุ้มครองประชาชนจากการเอารัดเอาเปรียบ ก็เป็นการทรยศต่อจุดประสงค์ของความเป็นกษัตริย์ ขุนนางในฐานะผู้พิทักษ์ระเบียบสังคมย่อมต่อต้านเขาด้วยมาตรการทั้งปวง

๒๘๐. ทำร้ายแม่ทัพเก่ง กองทัพย่อมต่อต้าน

หากในยามศึกหรือความไม่สงบ พระราชาทำร้ายไพร่พลที่มีความสามารถที่สุด โดยเฉพาะผู้รู้ชัยภูมิและชำนาญการรบ ก็เป็นความผิดพลาดร้ายแรง เพราะคนเหล่านี้คือผู้ที่อำนาจและความมั่นคงของพระองค์พึ่งพิงอยู่ การกระทำด้วยความเนรคุณ ความริษยา หรือความโหดร้ายต่อผู้พิทักษ์ที่ดีที่สุดของตน ย่อมตัดที่พึ่งสำคัญที่สุด กำลังที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของเขากลายเป็นศัตรูที่ใหญ่ที่สุด ประกันความพ่ายแพ้ด้วยกำลังที่ควรปกป้องเขาเอง

๒๘๑. ทำร้ายฤๅษีผู้ทรงพรต สวรรค์ย่อมต่อต้าน

หากกษัตริย์อธรรมใช้อำนาจทำร้ายฤๅษีผู้สำรวมและประพฤติพรหมจรรย์ ก็เป็นการละเมิดความไว้วางใจอันศักดิ์สิทธิ์ บุคคลเหล่านี้แทนมโนธรรมทางศีลธรรมและจิตวิญญาณของแว่นแคว้น สวัสดิภาพของพวกเขาถูกมองว่าโยงกับพรของสวรรค์ ฉะนั้นพระราชาที่ทำร้ายพวกเขาจึงถูกต่อต้านโดยสวรรค์ คือสูญสิ้นความโปรดปรานจากเบื้องบน การกระทำของเขาก่อผลร้ายที่สุด และเขาสูญเสียความชอบธรรมทางศีลธรรมที่ค้ำจุนการปกครอง ความผิดของเขาเป็นระดับจักรวาล ประกันความพินาศในที่สุด

๒๘๒. พระราชาเป็นผู้กำหนดรัชสมัยของตน

ดุจวิถีของแม่น้ำใหญ่ ไม่ว่าจะตรงหรือคด ก็ถูกกำหนดด้วยธรรมชาติและการไหลของมันเอง มิใช่แรงภายนอก พระอธิปไตยและคุณภาพการปกครองของพระราชาก็หล่อหลอมด้วยอำนาจและการเลือกของพระองค์เอง คุณธรรมหรือความชั่ว ความสำเร็จหรือความล้มเหลว ล้วนสร้างด้วยตนเอง แว่นแคว้นตอบสนองต่อพระประสงค์และอุปนิสัยของพระองค์ดุจแผ่นดินตอบสนองต่อน้ำ เป็นทั้งการเสริมพลังและคำเตือนอันหนักแน่นว่า พระราชาคือสถาปนิกแห่งรัชสมัยของพระองค์เอง

๒๘๓. ลำดับความรับผิดชอบ

มารดาต้องรับผิดชอบความผิดของบุตร ครูต้องรับผิดต่อความผิดของศิษย์ ตามตรรกนี้ พระราชาต้องรับผิดต่อความผิดของชาวเมือง ความเสื่อมและความทุกข์ของพวกเขาสะท้อนความล้มเหลวในการปกครองโดยธรรม ยิ่งกว่านั้น ปุโรหิต (ที่ปรึกษาทางศาสนา) ต้องรับผิดต่อความบกพร่องทางศีลธรรมและพิธีกรรมของพระราชาเอง สร้างลำดับชั้นความรับผิดชอบ คือ ผู้นำทางจิตวิญญาณ พระราชา ประชาชน ตอกย้ำว่าผู้นำในทุกระดับแบกภาระทางสังคมต่อความประพฤติของผู้อยู่ในความดูแล

๒๘๔. พระราชาได้ส่วนบุญบาปจากประชาชน

กล่าวกันว่าพระราชาได้รับส่วนหนึ่งในหกของบุญและบาปที่พสกนิกรทุกคนก่อขึ้น ทำให้สุขภาพทางศีลธรรมของประชาชนเป็นเรื่องส่วนพระองค์โดยตรง ฉะนั้นหน้าที่ของพระองค์จึงมิใช่นิ่งเฉย ต้องห้ามปรามบาปและส่งเสริมบุญอย่างแข็งขัน โชคชะตาของพระองค์เองผูกแน่นกับบรรยากาศทางจริยธรรมของแว่นแคว้น การปกครองโดยธรรมจึงเป็นทั้งการกระทำเพื่อประโยชน์ตนสูงสุดและประโยชน์ส่วนรวม

๒๘๕. หน้าที่ต่อประชาชนและต่อกษัตริย์อื่น

ชีวิตของพระราชาพาลสั้น เพราะละเลยหน้าที่ต่อประชาชนและต่อกษัตริย์อื่น ก่อความวุ่นวายและการต่อต้าน ส่วนชีวิตของพระราชาบัณฑิตยืนยาวกว่ามาก เพราะทำหน้าที่เหล่านี้ครบถ้วน นี่บ่งบอกประมวลความประพฤติทั้งต่อประชาชนที่ปกครอง และต่อกษัตริย์และบ้านเมืองอื่น บนฐานคุณธรรมคือความยุติธรรม ความซื่อสัตย์ และการไม่รุกราน ปัญญาขยายอิทธิพลทั้งในด้านส่วนตนและการเมือง และนำสู่ชีวิตที่ยืนยาวและอิทธิพลที่กว้างขึ้น

๒๘๖. ภาวะผู้นำที่บกพร่องนำสู่ความพินาศ

หมู่คณะที่ไม่มีผู้นำย่อมตกสู่ความไร้ระเบียบ ที่มีผู้นำหลายคนย่อมทุกข์จากคำสั่งที่ขัดกันและการแบ่งพรรค ที่มีผู้นำเป็นสตรีตามจารีตโบราณเชื่อว่าอ่อนแอ ที่มีผู้นำยังเยาว์ก็ขาดประสบการณ์และวุฒิภาวะ อุดมคติที่บ่งนัยคือผู้นำเดี่ยวผู้มีวุฒิภาวะ มีปัญญาและคุณธรรม คุณภาพ ความเป็นเอกภาพ และความเหมาะสมของภาวะผู้นำเป็นปัจจัยชี้เป็นชี้ตายของหมู่คณะ โดยเฉพาะแว่นแคว้น (ข้อเกี่ยวกับผู้นำสตรีเป็นทัศนะจารีตโบราณ มิใช่ข้อเท็จจริง พึงอ่านด้วยความเข้าใจบริบทประวัติศาสตร์)

๒๘๗. พระราชาคือผู้เลี้ยงดูประชาชน

ดุจแม่เต่า แม่ปลา แม่ไก่ และแม่โค เลี้ยงดูและปกป้องลูกของตนโดยธรรมชาติ ฉันใด ก็เป็นหน้าที่ตามธรรมชาติของพระราชาที่จะเลี้ยงดูประชาชน ฉันนั้น พระราชาคือบิดามารดาของปวงประชา การเลี้ยงดูนี้รวมถึงการคุ้มครองจากศัตรูภายนอกและอาชญากรรมภายใน การจัดหาในยามข้าวยากหมากแพง และการสร้างเงื่อนไขแห่งการเติบโตและความเจริญ อำนาจของพระราชาจึงชอบธรรมมิใช่ด้วยการพิชิต แต่ด้วยหน้าที่อันเปี่ยมด้วยความเอาใจใส่ดุจบิดามารดานี้