พุทธคุณ ธรรมคุณ สังฆคุณ (อิติปิโส)

บท "อิติปิโส" สรุปคุณของพระรัตนตรัยรวม ๒๔ ประการ (พุทธคุณ ๙ + ธรรมคุณ ๖ + สังฆคุณ ๙) — ปรากฏซ้ำในอนุสสติ ๖ และในการระลึกพระรัตนตรัยทุกระดับ ในการสวดพระปริตรเป็นการ "ทบทวนแก่นแห่งศรัทธา" ก่อนเข้าสู่พุทธชัยมงคลคาถา

บทนี้ทำหน้าที่ "ยืนยันรัตนะ ๓" อีกครั้ง — เพราะรัตนสูตรในตอนกลางได้ยกพระรัตนตรัยขึ้นในแง่ของ "รัตนะที่ล้ำค่า" แล้ว แต่ในบทนี้กล่าวถึงในแง่ของ "คุณ ๒๔ ประการ" ที่เป็นแก่นแห่งศรัทธา

บทสวดเต็ม (สำหรับสาธยาย)

บทสวดต่อเนื่องทั้ง ๓ ส่วน ตั้งแต่พุทธคุณ ธรรมคุณ จนถึงสังฆคุณ ใช้สวดต่อเนื่องได้ทันที

คำแปลและขยายความ

ต่อไปนี้คือคำแปลและคำอธิบายความหมายทีละส่วน บาลีต้นฉบับของแต่ละส่วนมีปุ่มคัดลอกในตัว บทนี้แบ่งเป็น ๓ ส่วน คือ พุทธคุณ ๙ → ธรรมคุณ ๖ → สังฆคุณ ๙

ส่วนที่ ๑ — พุทธคุณ ๙

คุณของพระพุทธเจ้า ๙ ประการ

• อะระหัง — ไกลจากกิเลส ควรแก่การบูชา ทำลายซี่กำของวัฏฏะ

• สัมมาสัมพุทโธ — ตรัสรู้สรรพธรรมเองโดยชอบ

• วิชชาจะระณะสัมปันโน — ถึงพร้อมด้วยวิชชา ๓ (หรือ ๘) และจรณะ ๑๕

• สุคะโต — เสด็จไปดี (สู่ที่ดี ด้วยทางดี พูดดี)

• โลกะวิทู — รู้แจ้งโลก ๓ คือ สังขารโลก สัตวโลก โอกาสโลก

• อะนุตตะโร ปุริสะทัมมะสาระถิ — เป็นสารถีฝึกบุรุษที่สมควรฝึก ยอดเยี่ยม

• สัตถา เทวะมะนุสสานัง — เป็นครูของเทวดาและมนุษย์

• พุทโธ — ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน

• ภะคะวา — ผู้มีพระภาค ผู้ทรงโชค ทรงคุณ ทรงเดช

ส่วนที่ ๒ — ธรรมคุณ ๖

คุณของพระธรรม ๖ ประการ

• สวากขาโต — ตรัสไว้ดีแล้ว (ดีทั้งเบื้องต้น ท่ามกลาง ที่สุด)

• สันทิฏฐิโก — ผู้ปฏิบัติเห็นได้เอง ไม่ต้องเชื่อตามคำผู้อื่น

• อะกาลิโก — ไม่ประกอบด้วยกาล (ให้ผลทันที ไม่ต้องรอ)

• เอหิปัสสิโก — ควรเรียกให้มาดูได้ ท้าทายให้พิสูจน์

• โอปะนะยิโก — ควรน้อมเข้ามาในตน เห็นแล้วเอามาใช้ในใจ

• ปัจจัตตัง เวทิตัพโพ วิญญูหิ — วิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน ผู้รู้ย่อมรู้ในใจของตน

ส่วนที่ ๓ — สังฆคุณ ๙

สังฆคุณ ๙ แบ่งเป็น ๒ กลุ่ม

กลุ่มคุณการปฏิบัติ (๔ ข้อแรก)

• สุปะฏิปันโน — ปฏิบัติดี

• อุชุปะฏิปันโน — ปฏิบัติตรง

• ญายะปะฏิปันโน — ปฏิบัติเพื่อความรู้

• สามีจิปะฏิปันโน — ปฏิบัติสมควร (ตามทำนองคลองธรรม)

ตามด้วยคำอธิบายว่าพระสงฆ์ที่ว่านี้คือ คู่บุรุษ ๔ คู่ บุรุษบุคคล ๘ = พระอริยสงฆ์ ๔ คู่ (พระโสดาบัน-พระสกทาคามี-พระอนาคามี-พระอรหันต์ × คู่มรรค-ผล)

กลุ่มคุณการเป็นเนื้อนาบุญ (๕ ข้อหลัง)

• อาหุเนยโย — ควรของคำนับ (ของที่นำมาเซ่นไหว้)

• ปาหุเนยโย — ควรของต้อนรับ (ของที่เตรียมต้อนรับแขก)

• ทักขิเณยโย — ควรของทำบุญ (ทักษิณาทาน)

• อัญชลีกะระณีโย — ควรกราบไหว้ (ทำอัญชลี)

• อะนุตตะรัง ปุญญักเขตตัง โลกัสสะ — เนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก

ภาคผนวก — นัยรวมของบทอิติปิโส

ในการสวดพระปริตรนี้ บทอิติปิโสทำหน้าที่ "ยืนยันรัตนะ ๓" อีกครั้งก่อนเข้าสู่บทพุทธชัยมงคลคาถา — เพราะรัตนสูตรในตอนกลางได้ยกพระรัตนตรัยขึ้นในแง่ของ "รัตนะที่ล้ำค่า" แล้ว แต่ในบทนี้กล่าวถึงในแง่ของ "คุณ ๒๔ ประการ" (พุทธ ๙ + ธรรม ๖ + สงฆ์ ๙) ที่เป็นแก่นแห่งศรัทธา — เป็นการ "ทบทวน" ก่อนใช้พุทธคุณนี้ดึงชัยมงคลในบทถัดไป