พลกณฺฑ — หมวดว่าด้วยกำลัง

๑๕๑. ปัญญาเป็นกำลังอันประเสริฐสุด

มีกำลังตามแบบโลก ๔ ประการ คือ กำลังกาย กำลังที่ปรึกษา กำลังทรัพย์ และกำลังชาติตระกูล เป็นฐานของอิทธิพลและความมั่นคงทางโลก แต่ปัญญาเป็นกำลังสูงสุด ต่างจากกำลังอื่นที่อาจสูญเสีย ใช้ในทางผิด หรือย้อนกลับมาทำร้ายตน ปัญญาเป็นพลังภายในที่ไม่เสื่อมสูญ มันชี้นำการใช้กำลังอื่นทั้งหมดไปสู่จุดหมายที่เป็นประโยชน์ ป้องกันการใช้ในทางผิด และให้ความมั่นคงสูงสุดคือความเห็นชอบ

๑๕๒. กำลัง (ที่พึ่ง) ของแต่ละสิ่ง

สำหรับนก ท้องฟ้าอันเปิดกว้างคือกำลังหรือที่พึ่ง เป็นสื่อให้ใช้พลังการบินได้ สำหรับปลา น้ำคือกำลังหรือที่พึ่ง สำหรับผู้อ่อนแอ การคุ้มครองและอำนาจของพระราชากลายเป็นกำลังหรือที่พึ่ง สำหรับเด็ก น้ำตาคือกำลังหรือที่พึ่ง เพราะเรียกการดูแลและความช่วยเหลือได้ผล กำลังในที่นี้คือเครื่องมืออันแยบคายที่ทำให้สิ่งมีชีวิตเจริญหรือบรรลุจุดหมายภายในขอบเขตการดำรงอยู่ของตน

๑๕๓. กำลังอันยิ่งใหญ่ในโลก

ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ให้พลังแห่งแสงสว่าง เวลา และระเบียบธรรมชาติ สมณะและพราหมณ์แท้แทนพลังแห่งศีลธรรม การสละ และความรู้ทางจิตวิญญาณ คือพลังนำสังคมสู่ความชอบธรรม ฝั่งเป็นพลังของมหาสมุทร ให้ขอบเขต เส้นแบ่ง และพลังของกระแสน้ำขึ้นลง สุดท้าย กำลังของสตรีก็เป็นพลังอันน่าเกรงขามในตัวเอง ยอมรับอิทธิพล ความเข้มแข็ง และศักยภาพอันเป็นเอกลักษณ์ของสตรีว่าเป็นพลังพื้นฐานหนึ่งในโลก

๑๕๔. กำลังตามบริบท

ราชสีห์มีกำลังที่สุดในหมู่สัตว์มีอุ้งเท้าในป่าของตน แต่หนอนตัวเล็กกลับมีกำลังกว่าในแง่ที่กินซากราชสีห์ได้ อยู่ทนกว่าพละกำลังทางกายของมัน มดยังมีกำลังกว่าด้วยความเพียรร่วมหมู่ที่ไม่ลดละ คนมีกำลังกว่ามด ทำลายรังมดได้ และพระราชามีกำลังที่สุดในแว่นแคว้นของตน เพราะคำสั่งของพระองค์ปกครองชีวิตของคนทั้งปวง กำลังจึงขึ้นกับบริบท เลื่อนจากพละกำลังเฉพาะตน สู่พลังแห่งความเสื่อมสลาย สู่การจัดระเบียบทางสังคม และสู่อำนาจอธิปไตยในที่สุด

๑๕๕. คติ (ที่ไป) อันสูงสุดคือพระนิพพาน

สัตว์มีป่าเป็นคติ คือแดนแห่งการดำรงชีพ นกมีท้องฟ้าเป็นคติ คือธาตุแห่งอิสรภาพ สังขตธรรม (สิ่งปรุงแต่ง) ทั้งปวงมีความแตกสลายเป็นคติอันหลีกเลี่ยงไม่ได้ ตามกฎแห่งความไม่เที่ยง ส่วนที่ตรงข้ามอย่างประเสริฐคือ คติของพระอรหันต์ผู้ถึงความบริบูรณ์คือพระนิพพาน อันเป็นอสังขตะ ไม่ตาย เป็นความหลุดพ้นสุดท้ายคือความดับทุกข์ทั้งปวง คาถานี้ไต่จากที่อยู่ทางกายภาพสู่เป้าหมายทางจิตวิญญาณสูงสุด วางพระนิพพานเป็นจุดหมายปลายทางที่แท้จริง