พลกณฺฑ — หมวดว่าด้วยกำลัง
ธรรมนีติ · 5 คาถา พร้อมคำแปลและขยายความ
๑๕๑. ปัญญาเป็นกำลังอันประเสริฐสุด
พาหุพลญฺจ อมจฺจํ โภคํ อภิชจฺจํ พลํ อิเมหิ จตุพเลหิ ปญฺญา เว เสฏฺฐตํ พลํ ฯ
กำลังแขน (กำลังกาย) ๑ กำลังที่ปรึกษา (อำมาตย์) ๑ กำลังโภคทรัพย์ ๑ กำลังชาติตระกูล ๑ ในบรรดากำลังทั้งสี่นี้ ปัญญาแลเป็นกำลังอันประเสริฐสุด
มีกำลังตามแบบโลก ๔ ประการ คือ กำลังกาย กำลังที่ปรึกษา กำลังทรัพย์ และกำลังชาติตระกูล เป็นฐานของอิทธิพลและความมั่นคงทางโลก แต่ปัญญาเป็นกำลังสูงสุด ต่างจากกำลังอื่นที่อาจสูญเสีย ใช้ในทางผิด หรือย้อนกลับมาทำร้ายตน ปัญญาเป็นพลังภายในที่ไม่เสื่อมสูญ มันชี้นำการใช้กำลังอื่นทั้งหมดไปสู่จุดหมายที่เป็นประโยชน์ ป้องกันการใช้ในทางผิด และให้ความมั่นคงสูงสุดคือความเห็นชอบ
๑๕๒. กำลัง (ที่พึ่ง) ของแต่ละสิ่ง
พลํ ปกฺขีนมากาโส มจฺฉานํ อุทกํ พลํ ทุพฺพลสฺส พลํ ราชา กุมารานํ รุทํ พลํ ฯ
ท้องฟ้าเป็นกำลังของนก น้ำเป็นกำลังของปลา พระราชาเป็นกำลังของผู้อ่อนแอ และการร้องไห้เป็นกำลังของเด็ก
สำหรับนก ท้องฟ้าอันเปิดกว้างคือกำลังหรือที่พึ่ง เป็นสื่อให้ใช้พลังการบินได้ สำหรับปลา น้ำคือกำลังหรือที่พึ่ง สำหรับผู้อ่อนแอ การคุ้มครองและอำนาจของพระราชากลายเป็นกำลังหรือที่พึ่ง สำหรับเด็ก น้ำตาคือกำลังหรือที่พึ่ง เพราะเรียกการดูแลและความช่วยเหลือได้ผล กำลังในที่นี้คือเครื่องมืออันแยบคายที่ทำให้สิ่งมีชีวิตเจริญหรือบรรลุจุดหมายภายในขอบเขตการดำรงอยู่ของตน
๑๕๓. กำลังอันยิ่งใหญ่ในโลก
พลํ จนฺโท พลํ สูโร พลํ สมณพฺรหฺมณา พลํ เวลํ สมุทฺทสฺส พลํ ติ พลมิตฺถิยา ฯ
ดวงจันทร์มีกำลัง ดวงอาทิตย์มีกำลัง สมณะและพราหมณ์มีกำลัง ฝั่งเป็นกำลัง (ขอบเขต) ของมหาสมุทร และกำลังของสตรีก็เป็นกำลังอันทรงพลัง
ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ให้พลังแห่งแสงสว่าง เวลา และระเบียบธรรมชาติ สมณะและพราหมณ์แท้แทนพลังแห่งศีลธรรม การสละ และความรู้ทางจิตวิญญาณ คือพลังนำสังคมสู่ความชอบธรรม ฝั่งเป็นพลังของมหาสมุทร ให้ขอบเขต เส้นแบ่ง และพลังของกระแสน้ำขึ้นลง สุดท้าย กำลังของสตรีก็เป็นพลังอันน่าเกรงขามในตัวเอง ยอมรับอิทธิพล ความเข้มแข็ง และศักยภาพอันเป็นเอกลักษณ์ของสตรีว่าเป็นพลังพื้นฐานหนึ่งในโลก
๑๕๔. กำลังตามบริบท
สปาทานํ พลี สีโห ตโต ปุฬุวโก พลี ตโต กิปฺปิลิกา นโร ราชา สพฺเพสมนฺตโต ฯ
ราชสีห์มีกำลังในหมู่สัตว์มีเท้า หนอนมีกำลังกว่านั้น (เพราะกินซากราชสีห์ได้) มดมีกำลังกว่านั้น คนมีกำลังกว่านั้น และพระราชามีกำลังเหนือทั้งปวงภายในขอบเขต (แว่นแคว้น)
ราชสีห์มีกำลังที่สุดในหมู่สัตว์มีอุ้งเท้าในป่าของตน แต่หนอนตัวเล็กกลับมีกำลังกว่าในแง่ที่กินซากราชสีห์ได้ อยู่ทนกว่าพละกำลังทางกายของมัน มดยังมีกำลังกว่าด้วยความเพียรร่วมหมู่ที่ไม่ลดละ คนมีกำลังกว่ามด ทำลายรังมดได้ และพระราชามีกำลังที่สุดในแว่นแคว้นของตน เพราะคำสั่งของพระองค์ปกครองชีวิตของคนทั้งปวง กำลังจึงขึ้นกับบริบท เลื่อนจากพละกำลังเฉพาะตน สู่พลังแห่งความเสื่อมสลาย สู่การจัดระเบียบทางสังคม และสู่อำนาจอธิปไตยในที่สุด
๑๕๕. คติ (ที่ไป) อันสูงสุดคือพระนิพพาน
คติ มิคานํ ปวนํ อากาโส ปกฺขินํ คติ วิราโค คติ ธมฺมานํ นิพฺพานารหตํ คติ ฯ
ป่าเป็นคติ (ที่ไป) ของสัตว์ ท้องฟ้าเป็นคติของนก ความเสื่อมสลาย (วิราคะ) เป็นคติของสังขตธรรม และพระนิพพานเป็นคติของพระอรหันต์
สัตว์มีป่าเป็นคติ คือแดนแห่งการดำรงชีพ นกมีท้องฟ้าเป็นคติ คือธาตุแห่งอิสรภาพ สังขตธรรม (สิ่งปรุงแต่ง) ทั้งปวงมีความแตกสลายเป็นคติอันหลีกเลี่ยงไม่ได้ ตามกฎแห่งความไม่เที่ยง ส่วนที่ตรงข้ามอย่างประเสริฐคือ คติของพระอรหันต์ผู้ถึงความบริบูรณ์คือพระนิพพาน อันเป็นอสังขตะ ไม่ตาย เป็นความหลุดพ้นสุดท้ายคือความดับทุกข์ทั้งปวง คาถานี้ไต่จากที่อยู่ทางกายภาพสู่เป้าหมายทางจิตวิญญาณสูงสุด วางพระนิพพานเป็นจุดหมายปลายทางที่แท้จริง
จบ พลกณฺฑ (หมวดว่าด้วยกำลัง) คาถาที่ ๑๕๑–๑๕๕ รวม ๕ คาถา