ทาสกณฺฑ — หมวดว่าด้วยทาส

๑๘๐. ทาส ๔ จำพวก (โดยที่มา)

คาถานี้แจกแจงวิธีที่บุคคลกลายเป็นทาส ๔ ทาง คือ เกิดในความเป็นทาส ถูกซื้อดุจสินค้า สมัครใจเข้าเป็นทาสเองเพราะหนี้สิน ความสิ้นไร้ หรือเพื่อขอความคุ้มครอง และถูกจับเป็นเชลยสงคราม สิ่งที่ไม่ปรากฏคือจำพวกที่ถูกจับและค้าอย่างเป็นระบบเพื่อการแสวงประโยชน์เชิงพาณิชย์ล้วน ๆ อันเป็นลักษณะเด่นของการค้าทาสยุคใหม่ คาถาจึงสะท้อนกระบวนทัศน์ของยุคสมัย ที่ความเป็นทาสมักผนวกอยู่ในกรอบสังคม กฎหมาย หรือการทหารที่มีอยู่เดิม

๑๘๑. ทาส ๕ จำพวก (โดยอุปนิสัย)

ทาสอาจเป็นดุจโจร คือลักของในเรือนหรือหลีกเลี่ยงงาน อาจเป็นดุจนาย คือใช้อิทธิพลเกินควรหรือทำตัวหยิ่งผยอง อาจเป็นมิตรแท้ คือซื่อสัตย์ไว้ใจได้ อาจเป็นดุจญาติ คือผูกพันด้วยความรักแบบครอบครัว และอาจเป็นดุจตัวเราเอง คือผลประโยชน์ของเขาสอดคล้องกับนายจนทำงานด้วยความใส่ใจของเจ้าของ จำพวกเหล่านี้ผู้รู้พึงเข้าใจ และเข้าใจมิตร ภรรยา และญาติในทำนองเดียวกัน เพราะพฤติกรรมของแต่ละคนกระทบทั้งครัวเรือน