อัปปมาทวรรค — หมวดว่าด้วยความไม่ประมาท

คาถาที่ ๒๑

คาถานี้เป็นบทเปิดของหมวดว่าด้วยความไม่ประมาท ทรงปรารภเรื่องพระนางสามาวดี ตรัสสอนแก่ภิกษุทั้งหลายให้เห็นคุณของความไม่ประมาทเป็นเบื้องต้น

พระพุทธองค์ทรงวางหลักไว้เป็นคู่เทียบ คือ ความไม่ประมาท เป็นทางไปสู่ อมตะ อันหมายถึงพระนิพพานที่ไม่แก่ไม่ตายเพราะไม่ต้องเกิดอีก ส่วน ความประมาท นั้นเป็นทางแห่งความตาย ผู้ที่ปล่อยใจเลื่อนลอย ขาดสติกำกับ แม้ยังหายใจอยู่ก็เหมือนตายแล้ว เพราะชีวิตนั้นว่างเปล่าจากคุณธรรม

ข้อคิดคือ ความไม่ประมาทมิใช่เรื่องของนักบวชเท่านั้น แต่คือการมีสติรู้ตัวในทุกย่างก้าวของชีวิตประจำวัน ผู้ใดรักษาสติไว้ได้ ผู้นั้นชื่อว่ากำลังเดินอยู่บนทางที่นำไปสู่ความไม่ตาย

คาถาที่ ๒๒

ยังคงเป็นคาถาในกลุ่มเดียวกัน ทรงปรารภเรื่องพระนางสามาวดี ตรัสแก่ภิกษุทั้งหลายต่อเนื่องจากคาถาก่อน

คาถานี้ชี้ว่า บัณฑิต คือผู้มีปัญญานั้น เมื่อรู้ชัดถึงความแตกต่างระหว่างความไม่ประมาทกับความประมาทแล้ว ย่อมเลือกตั้งมั่นอยู่ในความไม่ประมาท ท่านไม่ได้ฝืนทำด้วยความจำใจ แต่กลับ บันเทิงใจ ยินดีในการมีสติ และยินดีในทางปฏิบัติของพระอริยะ

ข้อคิดสำคัญอยู่ตรงคำว่า ยินดี — เมื่อใดที่เราเห็นคุณค่าของสติจนเกิดความสุขที่จะรักษาไว้ มิใช่ทำเพราะถูกบังคับ เมื่อนั้นการปฏิบัติธรรมก็จะกลายเป็นความรื่นรมย์ ไม่ใช่ภาระ

คาถาที่ ๒๓

ทรงปรารภเรื่องพระนางสามาวดี ตรัสแก่ภิกษุทั้งหลาย เป็นคาถาปิดท้ายชุดที่กล่าวถึงผลของบัณฑิตผู้ไม่ประมาท

คาถานี้กล่าวถึงคุณสมบัติของนักปราชญ์ผู้ก้าวหน้าในธรรม คือ เพ่งพินิจ ด้วยจิตเป็นสมาธิ ทั้งการเพ่งอารมณ์ให้ใจสงบและการเพ่งลักษณะด้วยปัญญาเห็นแจ้ง ประกอบกับ ความเพียรต่อเนื่องมั่นคง ไม่ทำ ๆ หยุด ๆ ผลที่ได้คือการบรรลุ นิพพาน อันเป็นสภาวะยอดเยี่ยม ปลอด โยคะ คือสิ่งที่ผูกมัดสัตว์ไว้ในภพ ได้แก่ กาม ภพ ทิฏฐิ และอวิชชา

ข้อคิดคือ ความก้าวหน้าในธรรมไม่ได้มาจากความหวังลม ๆ แล้ง ๆ แต่มาจากการลงมือ เพียรอย่างสม่ำเสมอและมั่นคง เพราะความเพียรที่ทำติดต่อกันเป็นนิตย์เท่านั้นที่พาข้ามพ้นเครื่องผูกทั้งปวงได้

คาถาที่ ๒๔

ทรงปรารภเรื่องนายกุมภโฆสก ตรัสแก่พระเจ้าพิมพิสารและนายกุมภโฆสก แสดงเหตุแห่งความเจริญรุ่งเรืองในชีวิต

คาถานี้รวบรวมคุณสมบัติที่ทำให้ ยศ อันได้แก่ความเป็นใหญ่ โภคสมบัติ ความนับถือ เกียรติ และคำสรรเสริญ เจริญขึ้นแก่บุคคล ได้แก่ ความ ขยันหมั่นเพียร มี สติ การงานสะอาดบริสุทธิ์ ใคร่ครวญก่อนทำ รู้จัก สำรวม ดำรงชีวิตโดยธรรม และไม่ประมาท

ข้อคิดคือ ความสำเร็จและเกียรติยศที่มั่นคงไม่ได้เกิดจากโชคช่วย แต่เกิดจากนิสัยดี ๆ ที่สั่งสมทีละน้อย — ขยัน รอบคอบ ซื่อตรง และมีสติ ผู้ครองคุณสมบัติเหล่านี้ ยศย่อมงอกงามขึ้นเองตามธรรมชาติ

คาถาที่ ๒๕

ทรงปรารภเรื่องพระจูฬปันถก ตรัสแก่ภิกษุทั้งหลาย ผู้เคยถูกมองว่าปัญญาทึบแต่กลับบรรลุธรรมได้ด้วยความเพียร

พระพุทธองค์ทรงเปรียบ ที่พึ่งดุจเกาะ ว่าเป็นสิ่งที่คนมีปัญญาพึงสร้างขึ้น เกาะนี้คือ อรหัตตผล ซึ่งน้ำคือ โอฆะ ๔ (กาม ภพ ทิฏฐิ อวิชชา) ท่วมไม่ถึง เครื่องมือสร้างเกาะได้แก่ ความ ขยัน ความ ไม่ประมาท ความ สำรวม และการ ฝึกฝนตน

ข้อคิดคือ ในกระแสโลกที่ไหลเชี่ยวด้วยกิเลส เราแต่ละคนต้องสร้างที่พึ่งภายในให้ตนเอง มิใช่รอพึ่งสิ่งภายนอกที่ก็ถูกน้ำท่วมได้เช่นกัน ที่พึ่งอันแท้จริงคือคุณธรรมที่เราเพียรฝึกขึ้นในใจตนเอง

คาถาที่ ๒๖

ทรงปรารภเรื่องนักษัตรของคนพาล ตรัสแก่ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเทียบท่าทีของคนพาลกับบัณฑิตต่อความประมาท

คาถานี้ชี้ว่า คนพาลผู้มีปัญญาทราม มักหมกมุ่นอยู่กับความประมาทเป็นนิตย์ ปล่อยชีวิตให้เลื่อนลอยไปตามความอยาก ส่วน บัณฑิต ผู้มีปัญญากลับ รักษาความไม่ประมาท ไว้อย่างหวงแหน ดุจคนตระหนี่ถนอมรักษา ทรัพย์อันประเสริฐ ไม่ยอมให้สูญหาย

ข้อคิดคือ ลองถามใจตนว่าเราถนอมสิ่งใดมากที่สุด หากเราหวงเงินทองยิ่งกว่าสติ ก็ยังนับว่าเดินทางคนพาล แต่ผู้ที่เห็นความไม่ประมาทเป็นทรัพย์ล้ำค่ากว่าทรัพย์ภายนอก ผู้นั้นคือบัณฑิตที่แท้

คาถาที่ ๒๗

ทรงปรารภเรื่องนักษัตรของคนพาล ตรัสแก่ภิกษุทั้งหลาย ต่อเนื่องจากคาถาก่อน เป็นคำเตือนตรงถึงผู้ฟัง

พระพุทธองค์ตรัสห้ามไว้ ๒ ประการ คือ อย่าประกอบความประมาท และ อย่าหลงเพลิดเพลินยินดีในกาม เพราะทั้งสองสิ่งพากันฉุดใจให้ตกต่ำ แต่ผู้ ไม่ประมาทและเพ่งพินิจอยู่ ด้วยสมาธิและปัญญา ย่อมได้รับ ความสุขอันไพบูลย์ ซึ่งหมายถึงพระนิพพานอันเป็นสุขที่ไม่มีสิ่งใดเทียบ

ข้อคิดคือ ความสุขจากกามนั้นฉาบฉวยและตามมาด้วยความทุกข์เสมอ ส่วนความสุขจากใจที่สงบและตื่นรู้นั้นลึกซึ้งและยั่งยืนกว่ามากนัก ผู้มีปัญญาจึงเลือกลงทุนกับความสุขชนิดหลัง

คาถาที่ ๒๘

ทรงปรารภเรื่องพระมหากัสสปเถระ ตรัสแสดงภาวะของบัณฑิตผู้ข้ามพ้นความประมาทแล้ว

คาถานี้เปรียบผู้ที่ บรรเทาความประมาทด้วยความไม่ประมาท ว่าได้ขึ้นสู่ ปัญญาดุจปราสาท อันหมายถึงทิพยจักษุญาณอันบริสุทธิ์ ยืนอยู่บนที่สูงอย่างไม่เศร้าโศก แล้วมองลงมาเห็น หมู่สัตว์ที่ยังจมอยู่ในความทุกข์โศก เหมือนคนยืนบนยอดเขามองเห็นผู้คนที่ภาคพื้นเบื้องล่างได้ทั่วถึง

ข้อคิดคือ ปัญญาที่พัฒนาขึ้นทำให้เรามองชีวิตจากมุมสูง เข้าใจความทุกข์ของผู้อื่นด้วยความกรุณาโดยไม่จมลงไปทุกข์ตาม การยกใจให้อยู่เหนือความประมาทจึงเป็นทั้งการปลดทุกข์ตนและการมองโลกด้วยดวงตาที่กว้างขึ้น

คาถาที่ ๒๙

ทรงปรารภเรื่องภิกษุสองสหาย ตรัสแก่ภิกษุ ๒ รูปที่มีวิถีปฏิบัติต่างกัน

คาถานี้กล่าวถึง ผู้มีปัญญาดี ซึ่งหมายถึงพระขีณาสพผู้มีสติไพบูลย์ ท่านเป็นผู้ ไม่ประมาทในเมื่อคนอื่นประมาท และ ตื่นอยู่โดยมาก คือมีสติเต็มที่ในเมื่อคนอื่นยังหลับใหล ผู้เช่นนี้ย่อมทิ้งห่างคนปัญญาทรามไปไกล ดุจ ม้าฝีเท้าจัดวิ่งทิ้งม้าที่หมดแรง ไว้เบื้องหลัง

ข้อคิดคือ ในเวลาเดียวกัน คนสองคนอาจไปได้ไกลไม่เท่ากัน ต่างกันตรงที่ใครตื่นและใครยังหลับ ผู้ที่ตื่นตัวมีสติอยู่เสมอย่อมก้าวหน้าเร็วในทางธรรม แม้เริ่มต้นพร้อมกันก็ตาม

คาถาที่ ๓๐

ทรงปรารภเรื่องท้าวมัฆวาน ตรัสแก่เจ้าลิจฉวีนามว่ามหาลิ ยกตัวอย่างผู้ยิ่งใหญ่ในหมู่เทวดา

คาถานี้ชี้ว่า ท้าวมัฆวาน ได้ครองความเป็นใหญ่ประเสริฐสุดในหมู่เทวดาก็เพราะอาศัย ความไม่ประมาท เป็นเหตุ มิใช่ด้วยชาติกำเนิดหรือโชค ด้วยเหตุนี้ บัณฑิตทั้งหลายจึงพากันสรรเสริญความไม่ประมาท และติเตียนความประมาทอยู่ทุกเมื่อ

ข้อคิดคือ ความเจริญของทั้งเทวดาและมนุษย์ล้วนตั้งอยู่บนฐานเดียวกัน คือความไม่ประมาท ผู้ปรารถนาความสูงส่งในชีวิต ไม่ว่าทางโลกหรือทางธรรม พึงถือความไม่ประมาทเป็นคุณธรรมนำหน้าเสมอ

คาถาที่ ๓๑

ทรงปรารภเรื่องภิกษุรูปหนึ่ง ตรัสแก่ภิกษุนั้นถึงอานุภาพของความไม่ประมาท

คาถานี้กล่าวถึง ภิกษุผู้ยินดีในความไม่ประมาท หรือ เห็นภัยในความประมาท ว่าย่อมสามารถ เผาสังโยชน์ คือเครื่องผูกมัดใจทั้งน้อยและใหญ่ให้หมดสิ้นไป ดุจ ไฟลุกโชนเผาเชื้อทั้งเล็กและใหญ่ ให้มอดไหม้ไปโดยไม่เหลือ

ข้อคิดคือ พลังของความไม่ประมาทมิใช่ของอ่อนแอ แต่มีกำลังเผาผลาญกิเลสได้เหมือนไฟ ผู้ที่มีสติตื่นรู้และเกรงภัยจากความเผลอ ย่อมค่อย ๆ เผาเครื่องร้อยรัดในใจให้เบาบางลงทีละน้อยจนหมดในที่สุด

คาถาที่ ๓๒

ทรงปรารภเรื่องพระติสสเถระผู้อยู่ในนิคม ตรัสแก่ท่าน เป็นคาถาปิดหมวดว่าด้วยความไม่ประมาท

คาถานี้ยืนยันผลอันแน่นอนของ ภิกษุผู้ยินดีในความไม่ประมาท หรือมีปกติ เห็นภัยในความประมาท ว่าเป็นผู้ ไม่เสื่อม คือไม่ถอยจากสมถะและวิปัสสนา มรรคและผลที่บรรลุแล้ว ทั้งยังจะบรรลุคุณที่ยังไม่ได้ต่อไป จึงชื่อว่า อยู่ใกล้นิพพานแน่แท้ เพราะกำลังเดินตรงต่อการละ สังโยชน์ ๑๐ อันเป็นเครื่องผูกใจสัตว์

ข้อคิดคือ ความไม่ประมาทเป็นหลักประกันความก้าวหน้าที่ไม่ถอยหลัง ผู้ใดรักษาสติไว้ได้มั่นคง แม้ยังไม่ถึงจุดหมาย ก็นับได้ว่าอยู่ใกล้ฝั่งเข้าไปทุกขณะ ไม่มีวันเสื่อมถอย