อรหันตวรรค — หมวดว่าด้วยพระอรหันต์

คาถาที่ ๙๐

คาถานี้ทรงปรารภ หมอชีวก ผู้เข้าเฝ้าดูแลพระวรกาย จึงตรัสถึงภาวะของพระอรหันต์ผู้ถึงที่สุดทางแล้ว

พระองค์ทรงชี้ถึง พระขีณาสพ — ผู้บรรลุจุดหมายปลายทาง คือถึงที่สุดแห่งสังสารวัฏ ไม่ต้องเวียนว่ายเกิดตายอีก ท่านผู้นี้ ไร้ความโศก เพราะไม่มีสิ่งใดให้ยึดถือจนต้องเสียใจ หลุดพ้นแล้วในธรรมทั้งปวง คือในขันธ์ ๕ และสิ่งทั้งหลาย และ ละกิเลสเครื่องร้อยรัดได้หมด ทั้งความเพ่งเล็งอยากได้ของผู้อื่น ความคิดร้าย การถือมั่นในศีลวัตร และการถือมั่นว่าความเห็นของตนเท่านั้นจริง เมื่อไม่มีเครื่องผูกเหล่านี้ ใจจึงเย็นสนิท ไม่มีความเร่าร้อน

ข้อคิดสำหรับเราคือ ความร้อนใจในชีวิตล้วนเกิดจากการยึดและการผูกมัดตนเองไว้กับสิ่งต่าง ๆ ยิ่งวางได้มากเท่าใด ใจก็ยิ่งเบาสบายเท่านั้น

คาถาที่ ๙๑

คาถานี้ทรงปรารภ พระมหากัสสปเถระ จึงตรัสสรรเสริญคุณของภิกษุผู้ไม่ติดถิ่นที่อยู่

พระองค์ตรัสว่า ผู้มีสติ หมั่นประกอบความเพียร ย่อมไม่หลงติดในที่พักหรือความสะดวกสบาย เมื่อถึงคราวต้องจากไปก็ ละความห่วงอาลัย ไปได้อย่างเบาใจ เปรียบเหมือน หงส์ที่ละเปือกตม โผบินขึ้นสู่ท้องฟ้าโดยไม่ไยดีแหล่งน้ำเดิม ท่านผู้ฝึกตนดีแล้วก็เช่นกัน ไม่ผูกใจไว้กับสถานที่หรือสิ่งใด ๆ

แง่คิดที่นำมาใช้ได้คือ ความห่วงหวงและการติดในความคุ้นเคยมักถ่วงใจไม่ให้ก้าวหน้า ผู้มี สติ รู้จักปล่อยวางในเวลาอันควร ย่อมเดินทางชีวิตได้อย่างโปร่งเบา

คาถาที่ ๙๒

คาถานี้ทรงปรารภ พระเพฬัฏฐสีสเถระ จึงตรัสถึงคุณของท่านผู้ไม่สั่งสม

พระองค์ตรัสถึงผู้ ไม่มีการสั่งสม ซึ่งมี ๒ อย่าง คือไม่สั่งสมกรรมทั้งกุศลอกุศล และไม่สั่งสมปัจจัย ๔ เกินจำเป็น ท่าน กำหนดรู้อาหารก่อนแล้วจึงบริโภค คือพิจารณาให้เป็นเพียงเครื่องหล่อเลี้ยงกาย ไม่บริโภคด้วยความติดใจ อีกทั้งมีจิตน้อมสู่ สุญญตวิโมกข์ (ความหลุดพ้นเพราะว่างจากราคะ โทสะ โมหะ) และ อนิมิตตวิโมกข์ (ความหลุดพ้นเพราะไม่มีนิมิตคือกิเลส) อันเป็นชื่อของนิพพาน ทางไปของท่านจึง รู้ตามได้ยาก เหมือนนกที่บินไปไม่ทิ้งรอยไว้ในอากาศ

ข้อคิดคือ ยิ่งสะสมน้อย ยิ่งผูกพันน้อย ใจก็ยิ่งเป็นอิสระ การบริโภคด้วยปัญญาแทนความอยาก คือจุดเริ่มของความเบาใจ

คาถาที่ ๙๓

คาถานี้ทรงปรารภ พระอนุรุทธเถระ จึงตรัสถึงท่านผู้สิ้นอาสวะแล้ว

พระองค์ตรัสถึง ท่านผู้สิ้นอาสวะ คือหมดกิเลสที่หมักดองในสันดาน ท่าน ไม่ติดในอาหาร บริโภคเพียงเพื่อดำรงชีวิต ไม่ใช่เพื่อความเอร็ดอร่อย มีใจน้อมไปสู่ สุญญตวิโมกข์และอนิมิตตวิโมกข์ อันเป็นอารมณ์แห่งความหลุดพ้น ท่านจึง ไม่ทิ้งร่องรอยไว้ให้ผู้ใดตามรู้ได้ เหมือนนกที่โผบินไปในอากาศโดยไม่ทิ้งรอย

คาถานี้เตือนเราว่า ผู้ที่ไม่เหลือความยึดติด ย่อมไม่มีเครื่องหมายให้กิเลสหรือทุกข์เข้ามาเกาะเกี่ยวได้ นี่คือความอิสระที่แท้จริงของใจ

คาถาที่ ๙๔

คาถานี้ทรงปรารภ พระมหากัจจายนเถระ จึงตรัสสรรเสริญท่านผู้ฝึกอินทรีย์ได้ดี

พระองค์ตรัสถึงผู้ที่ฝึก อินทรีย์ — คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ — ให้สงบระงับได้ เปรียบเหมือน ม้าที่นายสารถีฝึกจนเชื่องดี ไม่พยศ ผู้นั้นย่อม ละมานะ ความถือตัวได้ ไม่มีอาสวะ และเป็นผู้ คงที่ คือมั่นคงไม่หวั่นไหวไปตามโลกธรรม คุณธรรมของท่านงดงามถึงขนาดที่ แม้ทวยเทพก็ยังรักใคร่ปรารถนาจะได้เป็นเช่นนั้น

แง่คิดคือ การสำรวมอินทรีย์ ไม่ปล่อยใจไหลไปตามสิ่งเย้ายวนทางตาหูจมูกลิ้นกายใจ คือการฝึกตนที่ทำให้ผู้ประพฤติเป็นที่รักและน่าเคารพ

คาถาที่ ๙๕

คาถานี้ทรงปรารภ พระสารีบุตรเถระ จึงตรัสสรรเสริญคุณความอดทนและความมั่นคงของท่าน

พระองค์ตรัสถึง ภิกษุผู้คงที่ มีวัตรงาม ผู้ ไม่ยินดียินร้าย เสมอด้วยแผ่นดิน — ดังแผ่นดินที่รองรับทั้งของหอมและของเหม็นโดยไม่หวั่นไหว ท่านหนักแน่นมั่นคง เปรียบด้วยเสาเขื่อน (เสาหลักที่ปักลงดินแน่น ลมพัดก็ไม่โยก) และใจใสสะอาดดัง ห้วงน้ำที่ปราศจากเปือกตม เมื่อจิตปราศจากกิเลสเช่นนี้ สังสารวัฏย่อมไม่มีแก่ท่าน คือไม่ต้องเวียนเกิดอีก

ข้อคิดคือ ความมั่นคงของใจไม่ได้เกิดจากการหลบเลี่ยงคำนินทาสรรเสริญ แต่เกิดจากการวางใจให้เสมอ ไม่กระเพื่อมตามสิ่งที่มากระทบ

คาถาที่ ๙๖

คาถานี้ทรงปรารภ สามเณรของพระติสสเถระชาวเมืองโกสัมพี โดยตรัสแก่พระติสสเถระ ถึงคุณของผู้สงบระงับแล้ว

พระองค์ตรัสว่า ผู้หลุดพ้นเพราะรู้ชอบ คือรู้แจ้งอริยสัจด้วยปัญญาอันถูกต้อง เป็น ผู้สงบ ผู้คงที่ ย่อมมีความสงบครบทั้งสามทาง — มโนกรรมสงบ (ความคิดไม่ฟุ้งซ่านด้วยกิเลส) วจีกรรมสงบ (คำพูดไม่หยาบไม่เพ้อเจ้อ) และ กายกรรมสงบ (การกระทำเรียบร้อยไม่เบียดเบียน) ความสงบภายในย่อมสะท้อนออกมาเป็นความสงบทั้งกาย วาจา ใจ

แง่คิดที่นำมาปฏิบัติได้คือ เมื่อใจสงบจากภายในแล้ว การพูดและการกระทำก็พลอยสงบเรียบร้อยตามไปด้วย ความสงบที่แท้จึงเริ่มต้นที่การชำระใจ ไม่ใช่การควบคุมภายนอก

คาถาที่ ๙๗

คาถานี้ทรงปรารภ พระสารีบุตรเถระ โดยตรัสแก่ภิกษุผู้อยู่ในป่า ๓๐ รูป ถึงคุณลักษณะของบุรุษผู้สูงสุด

ถ้อยคำในคาถานี้ฟังผิวเผินเหมือนคำติ แต่แท้จริงเป็นคำสรรเสริญด้วยความหมายลึก — ผู้ไม่ต้องเชื่อใคร หมายถึงท่านผู้ รู้แจ้งธรรมประจักษ์ชัดด้วยตนเอง ไม่ต้องรอฟังจากผู้อื่นอีก อีกทั้ง รู้จักนิพพาน อันเป็นสภาวะที่ปัจจัยใด ๆ ปรุงแต่งไม่ได้ ท่านผู้ตัดที่ต่อแห่งวัฏฏะ ทำลายโอกาสของการเกิดใหม่ และสำรอกความหวังในภพได้แล้ว จึงเป็น บุรุษผู้สูงสุด

ข้อคิดคือ ปัญญาที่แท้จริงมิได้เกิดจากการเชื่อตามผู้อื่นอย่างงมงาย แต่เกิดจากการรู้เห็นด้วยตนเองจนหมดสงสัย นี่คือความมั่นใจที่ประเสริฐที่สุด

คาถาที่ ๙๘

คาถานี้ทรงปรารภ พระเรวตเถระผู้อยู่ในป่าไม้ตะเคียน โดยตรัสแก่ นางวิสาขามิคารมาตา ถึงคุณของสถานที่ซึ่งพระอรหันต์พำนัก

พระองค์ตรัสว่า ไม่ว่าจะเป็น บ้าน ป่า ที่ลุ่ม หรือที่ดอน ขอเพียง พระอรหันต์อยู่ ณ ที่ใด ที่นั้นย่อมเป็นรมณียสถาน คือเป็นที่รื่นรมย์น่าอยู่ เพราะแม้ในหมู่บ้านจะหาความสงบทางกายได้ยาก แต่พระอรหันต์ก็ได้ความสงบใจ ด้วยอารมณ์ทั้งหลายไม่อาจทำจิตของท่านให้หวั่นไหว ที่ใดมีท่านอยู่ ที่นั้นจึงงดงามด้วยธรรม

แง่คิดคือ ความรื่นรมย์ของสถานที่แท้จริงไม่ได้อยู่ที่ทำเลหรือความสวยงามภายนอก แต่อยู่ที่ใจอันสงบของผู้พำนัก ผู้มีใจสงบย่อมพบความสุขได้ในทุกหนแห่ง

คาถาที่ ๙๙

คาถานี้ทรงปรารภ หญิงคนหนึ่ง โดยตรัสแก่ภิกษุรูปหนึ่ง ถึงความยินดีที่แตกต่างกันระหว่างผู้สิ้นราคะกับผู้แสวงหากาม

พระองค์ตรัสว่า ป่าอันเงียบสงัดน่ารื่นรมย์ ซึ่งชนทั่วไปผู้แสวงหากามไม่ยินดี เพราะขาดสิ่งเย้ายวนบำเรอความอยากนั้น กลับเป็นที่ ท่านผู้ปราศจากราคะยินดี ด้วยท่าน ไม่ได้แสวงหากาม จึงพบความสงบและความสุขในความวิเวก สิ่งที่คนหมู่มากเห็นว่าน่าเบื่อ ผู้มีใจพ้นจากความอยากกลับเห็นว่าน่ารื่นรมย์

ข้อคิดคือ ความสุขของคนเรามาจากมุมมองและความปรารถนาที่ต่างกัน ผู้ที่ลดความอยากลงได้ ย่อมพบความสงบในที่ซึ่งคนติดในกามมองข้ามไป ความสงบภายในคือความรื่นรมย์ที่ไม่ต้องอาศัยสิ่งภายนอกมาปรนเปรอ